Cànan nan Gàidheal
Cànan nan Gàidheal

This free course is available to start right now. Review the full course description and key learning outcomes and create an account and enrol if you want a free statement of participation.

Free course

Cànan nan Gàidheal

1.4 Cruthachadh na Gàidhealtachd

Aig deireadh an 15mh linn, bha an fheadhainn aig an robh Beurla na Galltachd air tòiseachadh air ‘Scottis’ a ghabhail air an cainnt, a’ sealltainn, ged a bha an cànan aca dlùth-chàirdeach do theanga an nàbannan ann an Sasainn, gun robh fèin-aithne Albannach aca. Ghabh a’ Bheurla Ghallta, no Albais mar a their mòran rithe an-diugh, agus a’ Ghàidhlig briathrachas bho chèile, mar a thachair le Albais is Lochlannais, agus Gàidhlig is Lochlannais.

’S iad eisimpleirean de dh’fhaclan Gàidhlig a thàinig bho Albais bodhaig (à bouk, corp), dìg, eàrlas (à arles), poca (à poke) agus radan (à rattan). Am measg fhaclan ann an Albais a thàinig bhon Ghàidhlig tha ben (beinn), claymore (claidheamh mòr), corrie (coire), ghillie (gille), kyle (caol), machair agus whisky (uisge-beatha).

Ach, a dh’aindeoin ’s gun robh a’ Ghàidhlig na cànan tùsail aig rìoghachd na h-Alba, thòisich sgrìobhadairean Gallta air Irische no Ersch a ghabhail oirre. Chithear sin anns an dàn ainmeil dhùbhlanach ris an canar ‘Flyting of Dunbar and Kennedy’, a chaidh a sgrìobhadh ann an Albais timcheall air 1505, anns a bheil Uilleam Dunbar à Lodainn a’ magadh air Bhaltar Ceanadach, aig an robh Gàidhlig mar chiad chànan, airson a bhith Heland agus na Ersch Katherane (gu h-ìoranach a’ cleachdadh facal a fhuaras bhon Ghàidhlig). Air an làimh eile, tha an Ceanadach ag innse don Bhàrrach gur i a’ Ghàidhlig all trew Scottismennis leid (cànan nam fìor Albannach gu lèir) agus tha e ag ràdh gur dòcha gum biodh an Gall na bu riaraichte nam biodh e a’ fuireach ann an Sasainn.

Cha robh Bhaltar Ceanadach, a bha cliùmhor is ainmeil, à Gàidhealtachd a’ chinn a tuath idir, ach às a’ Charraig. Dh’fhan a’ Ghàidhlig beò anns an sgìre sin agus Gall-Ghàidhealaibh (theirear Gàidhlig Ghall-Ghàidhealaibh ris an dualchainnt) fada às dèidh dhi a dhol bàs anns a’ chòrr de thìr-mòr ceann a deas na h-Alba; bha i fhathast air a bruidhinn an sin anns an 17mh linn. Mhair Gàidhlig Arainn, a thathar a’ smaoineachadh a bha car coltach ri Gàidhlig Ghall-Ghàidhealaibh, beò chun an fhicheadamh linn.

Tha an dì-meas a bha am Bàrrach a’ sealltainn do fhreumhan a’ Cheanadaich anns a’ Charraig (Siorrachd Àir) soilleir anns an earrainn a leanas:

Sic eloquence as thay in Erschry use,

In sic is sett thy thraward appetyte.

Thow hes full littill feill of fair indyte.

I tak on me, ane pair of Lowthiane hippis

Sall fairar Inglis mak and mair perfyte

Than thow can blabbar with thy Carrik lippis.

Such eloquence as they in Irishry [Gaeldom] use

Is what defines your perverse taste.

You have very small aptitude for good verse-making.

I'll wager, a pair of Lothian hips

Shall fairer English make and more polished

Than thou can blabber with thy Carrick lips.

Aig deireadh an 16mh linn, thathar a’ smaoineachadh gun robh an dàrna leth de mhuinntir na h-Alba a’ fuireach gu tuath air Uisge Tatha agus nach robh ach a’ Ghàidhlig mar chànan aig cuid mhath dhiubh. Bha an cainnt, dòigh-beatha agus uaireannan an neo-dhìlseachd don rìgh ann an Dùn Èideann na adhbhar gràin do Rìgh Seumas VI, agus thòisich esan air ro-innleachd airson a rìoghachd aonachadh le bhith ag atharrachadh muinntir na h-Alba gu sluagh aona-chànanach na Beurla. Rinn e oidhirp gus cumhachd nam fineachan Gàidhealach a bhriseadh agus Goill a chur air fearann Ghàidheal. Cha robh e soirbheachail, ge-tà, ann an Leòdhas, far an do chuir muinntir an eilein an aghaidh buidheann air an robh The Fife Adventurers le strì is fòirneart.

Às dèidh aonadh Crùintean Shasainn is na h-Alba ann an 1603, bha an rìgh (a-nise Seumas I Shasainn) ann an suidheachadh na bu làidire airson a phoileasaidh gus a’ Ghàidhlig a chur à bith a choileanadh. Ann an Reachdas Ì (1609) thug e air cinn-chinnidh nam fineachan am mic a bu shine a chur gu sgoil air a’ Ghalltachd, agus tha Achd na Comhairle Dhìomhair 3 air 10 Dùbhlachd 1616 a’ foillseachadh a’ mhiann gum bi a’ ‘vulgar Inglishe toung … universallie plantit, and the Irische language … may be abolisheit and removeit’. Bha an Achd a’ brosnachadh stèidheachadh sgoiltean Beurla anns a h-uile paraiste, ge bith dè an cànan a bhathar a’ bruidhinn annta.

Chaidh a thomhas gun robh Gàidhlig aig 290,000 duine, 23 às a’ cheud de shluagh na h-Alba, ann an 1755. Bha e sìos beagan gu 254,000 ann an 1891 ach an uair sin, cha robh am figear a’ riochdachadh ach 6.8 às a’ cheud de mhuinntir na dùthcha. Bha a’ Ghàidhlig air a dhol na mion-chànan gu nàiseanta ged a bha i làidir fhathast gu h-ionadail ann am pàirtean dhen Ghàidhealtachd is na h-Eileanan.

Gaidhlig_1

Take your learning further

Making the decision to study can be a big step, which is why you'll want a trusted University. The Open University has over 40 years’ experience delivering flexible learning and 170,000 students are studying with us right now. Take a look at all Open University courses.

If you are new to university level study, find out more about the types of qualifications we offer, including our entry level Access courses and Certificates.

Not ready for University study then browse over 900 free courses on OpenLearn and sign up to our newsletter to hear about new free courses as they are released.

Every year, thousands of students decide to study with The Open University. With over 120 qualifications, we’ve got the right course for you.

Request an Open University prospectus