Cànan nan Gàidheal
Cànan nan Gàidheal

This free course is available to start right now. Review the full course description and key learning outcomes and create an account and enrol if you want a free statement of participation.

Free course

Cànan nan Gàidheal

2.2 Leudachadh nan Ceilteach

Buinidh a’ mhòr-chuid de chànanan na Roinn Eòrpa, a’ Ghàidhlig nam measg, do theaghlach ris an canar Indo-Eòrpach; tha an t-ainm sin air oir tha e a’ gabhail a-steach a’ chuid as motha de theangannan ceann a deas Àisia (ach a-mhàin ceann a deas nan Innseachan), a bharrachd air an Roinn Eòrpa. Gus an do sgaoil iad gu mòr bhon 15mh linn a-mach, gu sònraichte tro chruthachadh impireachdan, bha na cànanan sin an ìre mhath air am bruidhinn a-mhàin anns an Roinn Eòrpa agus taobh an iar is ceann a deas Àisia. A-nise tha iad air feadh an t-saoghail, le faisg air 3 billean neach-labhairt aig a bheil iad bho dhùthchas; tha iad a’ gabhail a-steach cuid de na cànanan as motha aig a bheil sluagh, leithid Spàinntis, Beurla, Hindi, Portaigeusais, Beangali, Ruiseanais, Gearmailtis is Fraingis.

Taobh a-staigh an teaghlaich Indo-Eòrpaich, tha grunn fo-bhuidhnean a tha eòlaichean-cànain ag aithneachadh. Mar eisimpleir, buinidh Beurla, Dùitsis is Nirribhis don fo-bhuidhinn Ghearmailtich, buinidh Fraingis, Eadailtis is Spàinntis don fo-bhuidhinn Eadailtich, agus thathar a’ comharrachadh Ruiseanais, Slobhàigianais agus Pòlainnis mar chànanan Slàbhach. ’S e tè de na fo-bhuidhnean Ceilteach, a tha a’ gabhail a-steach nan sia cànanan Ceilteach a tha beò – Gàidhlig, Gaeilge is Gàidhlig Eilean Mhanainn, Cuimris, Breatannais is Còrnais – agus feadhainn nach do mhair, leithid Gallais, Galaitianais, Ibìoro-Cheilteis, Cruithnis agus Seann Bhreatannais.

Figear 7 Aon mhodail de chraobh cànain a’ sealltainn a’ chàirdeis eadar prìomh chànain na teaghlaich Eòrpaich.

Tha na Ceiltich a’ nochdadh ann an clàr na h-eachdraidh an toiseach mu 500 RC, nuair a bha teacsaichean Greugach a-mach air daoine a bha a’ fuireach gu tuath orra mar Keltoi. Ann an Laideann, ’s e Celtae a chainte riutha – treubhan is nàiseanan a thathar a’ tuigsinn a-nise a bha a’ bruidhinn chànanan Ceilteach. ’S ann a-mhàin ri slòigh a bha a’ fuireach air tìr-mòr na Roinn Eòrpa a bha am facal a’ buntainn aig an ìre sin.

’S e an cànanaiche Edward Lhuyd anns an 17mh linn a thòisich air Ceilteach [‘Celtic’] a ghabhail air slòigh a bhuineadh do Bhreatainn is Èirinn. Rinn esan rannsachadh coimeasail air Cuimris, Gàidhlig, Gaeilge, Còrnais agus Breatannais; dhaingnich e gun robh na cànanan sin càirdeach do chèile agus càirdeach do sheann chànan marbh nan Gall air tìr-mòr na Roinn Eòrpa a bha le cinnt Ceilteach.

Mar eisimpleir tha am facal Gallais mapos (‘mac’) dlùth-chàirdeach do mab ann an Cuimris an latha an-diugh, a bharrachd air mac ann an Gàidhlig; tha am facal Gallais tarvos (‘tarbh’) dlùth-chàirdeach do tarw (Cuimris) agus tarbh (Gàidhlig).

Anns a’ chlàr a leanas chithear faclan ann an Gàidhlig, Gaeilge, Cuimris is Còrnais a thathar a’ smaoineachadh a dh’èirich bhon aon tùs Cheilteach.

Clàr 1 Faclan ann an Gàidhlig, Gaeilge, Cuimris is Còrnais a thathar a’ smaoineachadh a dh’èirich bhon aon tùs Cheilteach

Gàidhlig Gaeilge Cuimris Còrnais Beurla
aimsir aimsir amser time, weather
anail lanái anadl anall breath
cath cath cad kas battle
caol caol cul cul slender
cnò cnó cneuen know nut
creamh creamh craf wild garlic
ci ki dog, hound
làn lán llawn leun full
roth roth rhod ros wheel
taigh teach ty ti house
troigh troigh troed troes foot

Cha robh Ceiltich tìr-mòr na Roinn Eòrpa aonaichte gu poilitigeach – cha robh impireachd Cheilteach ann riamh – ach bha slòigh, aig an robh cànanan Ceilteach agus feartan cultarach sa chumantas eatarra, a’ fuireach thairis air pìos math dhen mhòr-thìr. Dh’fhàg iad glè bheag de dhìleab sgrìobhte agus mar sin tha ar tuigse orra stèidhichte gu ìre mhòr air na sgrìobh na Greugaich is Ròmanaich mun deidhinn, bho airceòlas agus bho na h-ainmean-àite a dh’fhàg iad às an dèidh.

’S e a’ chiad chultar Ceilteach a nochdas, timcheall air an 8mh linn RC, Cultar Hallstatt, stèidhichte air na lorgadh faisg air baile beag Hallstatt anns an Ostair.

Rosemania/Flickr
Figear 8 Torc òr, eisimpleir de chultar Hallstatt

Fhuaradh lorg air fianais de chultar beartach le ceanglaichean malairt do dhùthchannan na Mara Meadhan-tìrich. Timcheall a’ 5mh linn RC, tha sinn a’ faicinn cultar ùr ris an canar La Tène, a chaidh ainmeachadh às dèidh làrach san Eilbheis far an do lorgadh stuth ann an cladhach airceòlach.

Figear 9 Eisimpleir de dh’ealain La Tène

Bha seo Ceilteach cuideachd agus thathar a’ smaoineachadh gun robh e air a sgaoileadh na b’ fharsainge. Lorgadh obair-mheatailt de stoidhle La Tène, mar eisimpleir, ann am Breatainn is Èirinn.

Figear 10 Sgàthan Romano-Ceilteach

Chan eil e cinnteach dè na cànanan a bhathar a’ bruidhinn ann am Breatainn is Èirinn aig an àm sin, ach tha dùil gun robh Ceilteis nam measg. Anns an 3mh linn RC, bha na Ceiltich rin lorg thairis air earrann mhòr de mhòr-thìr na h-Eòrpa, eadar far a bheil a’ Phortagail an-diugh, gu ruige a’ Bheilg is a’ Ghearmailt, gu ceann a tuath na h-Eadailt, tro ghleann mòr an Dainiub agus eadhon cho fada ris an Tuirc.

Figear 11 Sgaoileadh nan cànan Ceilteach tro mhòr-thìr na h-Eòrpa
Gaidhlig_1

Take your learning further

Making the decision to study can be a big step, which is why you'll want a trusted University. The Open University has over 40 years’ experience delivering flexible learning and 170,000 students are studying with us right now. Take a look at all Open University courses.

If you are new to university level study, find out more about the types of qualifications we offer, including our entry level Access courses and Certificates.

Not ready for University study then browse over 900 free courses on OpenLearn and sign up to our newsletter to hear about new free courses as they are released.

Every year, thousands of students decide to study with The Open University. With over 120 qualifications, we’ve got the right course for you.

Request an Open University prospectus