Dysgu ac arfer: Gweithrediad a hunaniaethau
Dysgu ac arfer: Gweithrediad a hunaniaethau

Dechreuwch y cwrs yma am ddim nawr. Crëwch gofrif a mewngofnodwch. Ar ôl o chi gwblhau cwrs byddwch yn derbyn datganiad cyfranogiad neu fathodyn digidol os oes un ar gael.

Cwrs am ddim

Dysgu ac arfer: Gweithrediad a hunaniaethau

2 Meddwl am arfer

Wrth feddwl am arfer mewn perthynas â chi'ch hun, pa ddelweddau sy'n dod i'r amlwg? Mae 'arfer' yn air a ddefnyddir yn aml i olygu 'yr hyn y mae pobl yn ei wneud'. Ai dyna y gwnaethoch feddwl amdano; rhyw agwedd ar wneud?

Mewn gweithleoedd, caiff newydd-ddyfodiaid yn aml eu cyflwyno ar unwaith i arfer parhaus. Gwelsoch enghraifft o hyn wrth i'r meddyg ifanc wrth y cyfrifiadur ddisgrifio sut roedd yn dysgu. Eglurodd ei dysgu ei hun fel proses o ddod yn berson gwahanol. Disgrifiodd ei hymdeimlad cychwynnol ohoni hi ei hun fel person ar goll mewn maes awyr tramor ('at sea in a foreign airport'): cydweddiad cymysg i raddau, ond rhywbeth y gallwch o bosibl uniaethu ag ef os meddyliwch am sefyllfa lle roeddech yn dibynnu ar arwyddion i'ch tywys a'u bod oll mewn iaith dramor. Drwy ei dysgu, disgrifiodd y meddyg iau ei hun fel rhywun a ddaeth i ddeall sut i ymgysylltu ag arferion y ward a pham y caiff pethau penodol eu gwneud mewn ffyrdd penodol. Po fwyaf cymwys y daeth, y mwyaf y teimlai fel 'meddyg'. Drwy ei hymgysylltiad, daeth yn rhan o safbwyntiau a rennir ledled y byd na chânt yn aml eu cyfleu ond a gânt eu deall ac, o ganlyniad, na chânt eu hasesu'n aml.

Mae cymunedau arfer yn adlewyrchu hanes dysgu cyffredin sy'n gofyn i bobl ddal i fyny er mwyn ymuno ('a shared history of learning that requires some catching up for joining') (Wenger, 1998, tud. 102) fel y dangosodd y meddygon iau. Mae newidiadau o ran anghenion a gwerthoedd cymdeithas a'r adnoddau sydd ar gael i gyflawni nodau cymunedol yn dylanwadu ar esblygiad cymuned a'i harferion cysylltiedig. Felly, o safbwynt cymdeithasol-ddiwylliannol, ni allwch anwybyddu'r cyd-destun hanesyddol na chyd-destun sefydliadol a chymdeithasol ehangach cymunedau penodol gan eu bod yn llywio'r hyn a gaiff ei arfer a pham ac, felly, yr hyn sydd ar gael i'w ddysgu.

Gweithgaredd 4

Gwrandewch ar yr eitem sain eto, gan ganolbwyntio y tro hwn ar Karen a'r hyn y mae hi a'r plant yn ei wneud. Cyflwynir y clip sain hwn yn Saesneg, a cheir trawsgrifiad Cymraeg isod.

Download this audio clip.Audio player: e846_1_audio.mp3

Profi plant

Bachgen
Rwyf bob amser yn cael sgôr isel ac mae pawb yn cael sgôr uwch na fi ac nid wyf yn hoff iawn o hynny.
Merch
Byddaf yn cael popeth yn anghywir ac ni fydd unrhyw beth yn iawn ac mae hynny'n gwneud i mi bryderu.
Bachgen
Nid wyf wir yn hoffi profion gan eich bod yn cael llyfryn enfawr sy'n cynnwys tua 50 o gwestiynau a dim ond hanner awr i'w cwblhau.
Merch
Mae'n gwneud i chi bryderu oherwydd weithiau rydych yn rhuthro ac nid ydych yn cael yr atebion cywir.
Bachgen
Nid oes ots os oes rhywun yn well na chi mewn un pwnc oherwydd os ydych yn gwneud eich gorau, does dim ots.
Lloyd Hutchinson
Cyflwynodd y llywodraeth system ffurfiol o brofion mewn ysgolion cynradd yng Nghymru a Lloegr yng nghanol y 1990au.
Mae Andrew Pollard, Athro Addysg ym Mhrifysgol Caergrawnt, wedi gwneud gwaith ymchwil helaeth yn y maes hwn.
Andrew Pollard
Roedd bwriad clir gan y llywodraeth i sicrhau bod ysgolion yn fwy atebol. Felly dyna oedd prif ddiben y profion pan gawsant eu cyflwyno i ddechrau. Byddent yn darparu tystiolaeth i rieni. Byddent yn darparu tystiolaeth y gellid ei defnyddio i gymharu ysgolion a thystiolaeth y gellid ei defnyddio i greu safonau.
Lloyd Hutchinson
Ers eu cyflwyno, mae'r profion wedi gwella safonau academaidd ond maent hefyd wedi cael effaith nas rhagwelwyd ar blant.
Mae gan yr ysgol gynradd hon yng Nghanolbarth Lloegr 425 o blant rhwng pedair ac 11 oed.
Karen
Bore da, Luke.
Luke
Bore da, Miss?
Lloyd Hutchinson
Mae Karen yn addysgu plant pedair a phump oed yn y dosbarth Derbyn. Ei gwaith hi yw cynnal prawf llinell sylfaen ar y plant, fel arfer o fewn ychydig wythnosau ar ôl iddynt ddechrau yn yr ysgol.
Karen
Iawn. Mae gan bob un ohonoch set o rifau. Rwy'n mynd i ofyn i chi ddangos rhif gwahanol i fi. Dominic, elli di ddangos rhif naw i fi?
Rebecca, elli di ddod o hyd i rif chwech?
Nod asesiadau llinell sylfaen yn y bôn yw pennu lefel cyrhaeddiad y plant. Felly rydym yn defnyddio hynny mewn gwirionedd fel math o feincnod o ran ble i fynd o'r man hwn.
Elli di ddangos rhif deg i fi nawr?
I ddechrau, rydym yn rhoi trefn, gan adnabod rhifau er mwyn gweld faint o'r rhifau rhwng sero a deg y gallant eu dewis eu hunain a'u hadnabod. Rhoi trefn arnynt, er mwyn gweld a oes ganddynt ymwybyddiaeth o ddilyniant y rhifau, gan roi llinellau rhifau iddynt er mwyn iddynt allu cywiro eu hunain os byddant am wneud hynny ac nawr rydym yn cyfrif yn unigol er mwyn gweld p'un a allant gyfrif hyd at ddeg gwrthrych yn gywir.
Lloyd Hutchinson
Roedd canlyniadau'r prawf llinell sylfaen hefyd yn galluogi rhieni i asesu galluoedd eu plentyn.
Karen
Dyma lyfryn sydd eisoes wedi'i lenwi. O ran datblygiad personol a chymdeithasol, cânt radd A, B a C, ac C yw'r radd uchaf. Felly, os bydd rhieni yn gweld graddau A, yn enwedig os mai A oedd pob gradd, gall beri pryder iddynt, oherwydd weithiau efallai na fyddant yn teimlo bod cyfiawnhad dros y graddau hynny neu byddant yn teimlo nad yw fel hynny gartref.
Nawr, yn yr achos penodol hwn, mae'n eithaf braf i'w weld, oherwydd, fel y gwelwch, mae ganddo bedwar tic ond mewn rhai meysydd lle ceir o bosibl ddim ond un tic, byddech ar unwaith yn clywed cwestiwn fel 'a yw hynny'n iawn?', dyna'r cwestiwn arferol, ac, 'a ddylem fod yn gwneud pethau? A yw hyn yn normal?' Felly gall rhieni ddefnyddio'r llinell sylfaen i labelu eu plant, os byddant am wneud hynny. Os bydd ganddynt sawl tic, gallent benderfynu bod eu plentyn yn hynod glyfar ac os oedd ganddynt sawl croes, gallent, yn y pen draw, benderfynu nad yw eu plentyn yn glyfar o gwbl.
Andrew Pollard
Mae asesiadau yn rhoi rhyw fath o wybodaeth a gymeradwyir yn gymdeithasol i rieni am berfformiad eu plant nad oedd ganddynt cyn hynny. Felly mae'r sefyllfa yn dibynnu i raddau helaeth ar safbwynt y rhiant. Wrth gwrs, rydym am weld rhieni sy'n cefnogi dysgu'r plentyn mewn ffordd ddatblygiadol.
Yn amlwg, os bydd rhiant yn trin y plentyn yn llym mewn perthynas â chanlyniad mewn asesiad, yna bydd y plentyn yn teimlo mwy o bwysau o ganlyniad i hynny. Ac mae cryn dipyn o amrywiaeth, credaf, o ran ymateb rhieni.
End transcript
 
Interactive feature not available in single page view (see it in standard view).

Wrth i chi wrando ar yr hyn y mae Karen yn dweud ei bod yn ei wneud a pham, meddyliwch am ei harfer asesu a gwnewch nodiadau ar yr hyn a allai fod yn dylanwadu ar yr hyn y mae'n ei asesu a'i ffordd o asesu.

Sylw

Yn y dyfyniad 'Testing times', roedd Karen yn gwneud pethau a oedd yn galluogi iddi wneud ei swydd, ac eglurodd y pethau hyn a sut roeddent yn berthnasol i anghenion ehangach y sefydliad, sef yr ysgol. Roedd yr arferion hyn yn ymwneud â bod yn athro/athrawes, sef ei chymuned arfer. Defnyddiodd Karen ei chofnodion asesu i gyfathrebu gyda'r rhieni, sef un o ofynion yr ysgol. Yn ei dro, dylanwadwyd ar yr arfer hwn o fewn yr ysgol gan y gofyniad i bob ysgol ddarparu gwybodaeth asesu, gofyniad a osodwyd arnynt gan lywodraeth leol a chenedlaethol.

Er mwyn gwneud synnwyr o'r hyn y mae Karen yn ei wneud (h.y. ei harfer), mae angen i ni wybod rhywbeth am gyd-destun cymdeithasol ei gwaith a chyd-destun hanesyddol y sefyllfa, gan fod ystyr ac arwyddocâd yr asesiad llinell sylfaen o blant ifanc yn Lloegr wedi newid dros amser. Yn yr 1980au, nid oedd unrhyw ofyniad i asesu plant ifanc. Yn y 1990au, roedd yr hyn a gafodd ei asesu, a sut, yn wahanol iawn i'r hyn y mae Karen yn ei wneud yn y dyfyniad. Felly, caiff yr hyn y mae Karen yn ei wneud, yr arfer y mae'n ymwneud ag ef, ei gyfryngu gan strwythurau sydd y tu hwnt i'w rheolaeth: hynny yw, polisi cenedlaethol a pholisi ei hysgol am yr hyn y mae disgwyl iddi ei asesu, a sut y caiff hynny ei gofnodi a'i adrodd. Mae'r agweddau cyd-destunol cymdeithasol a sefydliadol ehangach hyn yn rhoi ystyr a strwythur i'w harfer.

Yn ystafell ddosbarth Karen, gwelsoch blant pedair a phump oed yn dysgu sut i roi trefn ar rifau. Wrth iddynt wneud hyn, roedd y plant yn ymgysylltu ag adnoddau penodol, termau penodol a ffyrdd penodol o feddwl am y byd, y gellid ystyried pob un ohonynt yn arferion. Mae Lave a Wenger (1991) yn gwahaniaethu rhwng yr hyn y mae plant yn ei wneud pan fyddant yn ymgysylltu ag arferion o'r fath a'r arferion y mae mathemategwyr yn ymgysylltu â hwy ac arferion cymunedau proffesiynol eraill megis peirianwyr, cyfrifwyr neu weithwyr adwerthu, y maent oll yn defnyddio arferion mathemategol penodol at ddibenion penodol. O ganlyniad, maent yn dadlau mai'r gymuned y mae plant yn dod yn rhan ohoni ac yn meithrin cymhwysedd mewn perthynas â hi yw'r gymuned o oedolion dysgedig ('community of schooled adults'). Roedd yr arferion a ddewiswyd iddynt ymgysylltu â hwy wedi'u rhagnodi, ac yn annibynnol ar wneud mathemateg naill ai yn y byd neu yn y ffordd y mae mathemategwyr yn gwneud mathemateg. Mae hyn yn wahanol iawn i'r hyn a oedd yn digwydd gyda'r meddygon iau.

Ar gyfer y meddyg iau, roedd ei ddealltwriaeth o'r chwistrell a sut i'w defnyddio yn rhan gynhenid o'i ymdeimlad o ddiben, sef menter y gymuned o drin pobl sy'n sâl. Helpodd y diben a rennir hwn y meddyg iau arall hefyd i negodi'r anhysbys. Wrth iddi ymgymryd â'i gweithgareddau dyddiol ar y ward, dyfnhaodd ei dealltwriaeth o'r diben hwn hefyd. Roedd y plant, ar y llaw arall, yn ymwneud â dod yn ddysgwyr mathemateg cymwys, a diffinnir y cymhwysedd hwn yn allanol yn nhermau'r hyn y mae cymdeithas yn tybio y dylai pobl ei wybod am fathemateg er mwyn gallu ystyried eu bod yn 'hyddysg'. Felly i lawer o blant, mae a wnelo eu dysgu, a'r fenter a rennir, â llwyddo yn yr arholiadau sy'n eich labelu fel unigolyn cymwys. O ganlyniad, ni fydd eu gwybodaeth o reidrwydd yn ymarferol ac yn addas iddynt ei defnyddio fel adnodd.

Mae Rogoff (2008) yn dadlau bod systemau addysgol y Gorllewin yn rhoi gwerth ar ddysgu gwybodaeth haniaethol, y credir y gellir ei chymhwyso ar draws cyd-destunau. Er ei bod yn nodi nad yw gwneud yr un peth yn awtomatig mewn sefyllfa newydd o reidrwydd yn effeithiol. Mae'n bosibl y bydd y syniad hwn o wybodaeth yn rhwystr i fyfyrwyr wrth wynebu sefyllfaoedd newydd. Yn ôl safbwynt cymdeithasol-ddiwylliannol, er mwyn newid y nodau ar gyfer dysgu mewn ysgol i gynnwys arferion dysgu, mae angen galluogi dysgwyr i'w cysylltu â bod yn fathau penodol o bobl sy'n ymwneud â'r byd at ddibenion penodol (Rogoff, 2008). Dim ond yn eu cyd-destun y mae arferion yn gwneud synnwyr. Mae darn o offer fel chwistrell yn awgrymu cryn dipyn am yr arferion sy'n gysylltiedig ag ef. Meddyliwch am rai cyd-destunau eraill lle y defnyddir chwistrellau: er enghraifft, fel dyfeisiau mesur ar gyfer nwyon neu hylifau mewn gwersi gwyddoniaeth, fel darn o offer i roi eisin ar deisen neu i chwistrellu seliwr mewn cyd-destun gwella'r cartref. Yn y cyd-destunau hyn, mae'r ffordd y caiff ei chwistrell ei llenwi yn arfer gwahanol iawn i'r arfer a ddefnyddir mewn cyd-destun meddygol.

CYM-E846_1

Ewch â'ch dysgu ymhellach

Gall gwneud y penderfyniad i astudio fod yn gam mawr, a dyna pam y byddwch eisiau Prifysgol y gellir ymddiried ynddi. Mae gan y Brifysgol Agored 50 mlynedd o brofiad yn cyflwyno dysgu hyblyg ac mae 170,000 o fyfyrwyr yn astudio gyda ni ar hyn o bryd. Cymerwch gip ar holl gyrsiau'r Brifysgol Agored.

Os ydych chi'n newydd i astudio ar lefel addysg uwch, darganfyddwch fwy am y mathau o gymwysterau rydyn ni'n eu cynnig, gan gynnwys ein cyrsiau lefel Mynediad a Thystysgrifau.

Ddim yn barod ar gyfer astudiaeth Prifysgol yna porwch dros 900 o gyrsiau am ddim ar OpenLearn a chofrestrwch i'n cylchlythyr i glywed am gyrsiau newydd am ddim, wrth iddynt gael eu rhyddhau.

Bob blwyddyn, mae miloedd o fyfyrwyr yn penderfynu astudio gyda'r Brifysgol Agored. Gyda dros 120 o gymwysterau, mae gennym y cwrs iawn i chi.

Gofynnwch am brosbectws Prifysgol Agored