Cànan nan Gàidheal
◄Previous: 1.3 Ainmean-àite

# 1.4 Cruthachadh na Gàidhealtachd

Aig deireadh an 15mh linn, bha an fheadhainn aig an robh Beurla na Galltachd air tòiseachadh air ‘Scottis’ a ghabhail air an cainnt, a’ sealltainn, ged a bha an cànan aca dlùth-chàirdeach do theanga an nàbannan ann an Sasainn, gun robh fèin-aithne Albannach aca. Ghabh a’ Bheurla Ghallta, no Albais mar a their mòran rithe an-diugh, agus a’ Ghàidhlig briathrachas bho chèile, mar a thachair le Albais is Lochlannais, agus Gàidhlig is Lochlannais.

’S iad eisimpleirean de dh’fhaclan Gàidhlig a thàinig bho Albais bodhaig (à bouk, corp), dìg, eàrlas (à arles), poca (à poke) agus radan (à rattan). Am measg fhaclan ann an Albais a thàinig bhon Ghàidhlig tha ben (beinn), claymore (claidheamh mòr), corrie (coire), ghillie (gille), kyle (caol), machair agus whisky (uisge-beatha).

Ach, a dh’aindeoin ’s gun robh a’ Ghàidhlig na cànan tùsail aig rìoghachd na h-Alba, thòisich sgrìobhadairean Gallta air Irische no Ersch a ghabhail oirre. Chithear sin anns an dàn ainmeil dhùbhlanach ris an canar ‘Flyting of Dunbar and Kennedy’, a chaidh a sgrìobhadh ann an Albais timcheall air 1505, anns a bheil Uilleam Dunbar à Lodainn a’ magadh air Bhaltar Ceanadach, aig an robh Gàidhlig mar chiad chànan, airson a bhith Heland agus na Ersch Katherane (gu h-ìoranach a’ cleachdadh facal a fhuaras bhon Ghàidhlig). Air an làimh eile, tha an Ceanadach ag innse don Bhàrrach gur i a’ Ghàidhlig all trew Scottismennis leid (cànan nam fìor Albannach gu lèir) agus tha e ag ràdh gur dòcha gum biodh an Gall na bu riaraichte nam biodh e a’ fuireach ann an Sasainn.

Cha robh Bhaltar Ceanadach, a bha cliùmhor is ainmeil, à Gàidhealtachd a’ chinn a tuath idir, ach às a’ Charraig. Dh’fhan a’ Ghàidhlig beò anns an sgìre sin agus Gall-Ghàidhealaibh (theirear Gàidhlig Ghall-Ghàidhealaibh ris an dualchainnt) fada às dèidh dhi a dhol bàs anns a’ chòrr de thìr-mòr ceann a deas na h-Alba; bha i fhathast air a bruidhinn an sin anns an 17mh linn. Mhair Gàidhlig Arainn, a thathar a’ smaoineachadh a bha car coltach ri Gàidhlig Ghall-Ghàidhealaibh, beò chun an fhicheadamh linn.

Tha an dì-meas a bha am Bàrrach a’ sealltainn do fhreumhan a’ Cheanadaich anns a’ Charraig (Siorrachd Àir) soilleir anns an earrainn a leanas:

##

Sic eloquence as thay in Erschry use, In sic is sett thy thraward appetyte. Thow hes full littill feill of fair indyte. I tak on me, ane pair of Lowthiane hippis Sall fairar Inglis mak and mair perfyte Than thow can blabbar with thy Carrik lippis. | Such eloquence as they in Irishry [Gaeldom] use Is what defines your perverse taste. You have very small aptitude for good verse-making. I'll wager, a pair of Lothian hips Shall fairer English make and more polished Than thou can blabber with thy Carrick lips.

Aig deireadh an 16mh linn, thathar a’ smaoineachadh gun robh an dàrna leth de mhuinntir na h-Alba a’ fuireach gu tuath air Uisge Tatha agus nach robh ach a’ Ghàidhlig mar chànan aig cuid mhath dhiubh. Bha an cainnt, dòigh-beatha agus uaireannan an neo-dhìlseachd don rìgh ann an Dùn Èideann na adhbhar gràin do Rìgh Seumas VI, agus thòisich esan air ro-innleachd airson a rìoghachd aonachadh le bhith ag atharrachadh muinntir na h-Alba gu sluagh aona-chànanach na Beurla. Rinn e oidhirp gus cumhachd nam fineachan Gàidhealach a bhriseadh agus Goill a chur air fearann Ghàidheal. Cha robh e soirbheachail, ge-tà, ann an Leòdhas, far an do chuir muinntir an eilein an aghaidh buidheann air an robh The Fife Adventurers le strì is fòirneart.

Às dèidh aonadh Crùintean Shasainn is na h-Alba ann an 1603, bha an rìgh (a-nise Seumas I Shasainn) ann an suidheachadh na bu làidire airson a phoileasaidh gus a’ Ghàidhlig a chur à bith a choileanadh. Ann an Reachdas Ì (1609) thug e air cinn-chinnidh nam fineachan am mic a bu shine a chur gu sgoil air a’ Ghalltachd, agus tha Achd na Comhairle Dhìomhair 3 air 10 Dùbhlachd 1616 a’ foillseachadh a’ mhiann gum bi a’ ‘vulgar Inglishe toung … universallie plantit, and the Irische language … may be abolisheit and removeit’. Bha an Achd a’ brosnachadh stèidheachadh sgoiltean Beurla anns a h-uile paraiste, ge bith dè an cànan a bhathar a’ bruidhinn annta.

Chaidh a thomhas gun robh Gàidhlig aig 290,000 duine, 23 às a’ cheud de shluagh na h-Alba, ann an 1755. Bha e sìos beagan gu 254,000 ann an 1891 ach an uair sin, cha robh am figear a’ riochdachadh ach 6.8 às a’ cheud de mhuinntir na dùthcha. Bha a’ Ghàidhlig air a dhol na mion-chànan gu nàiseanta ged a bha i làidir fhathast gu h-ionadail ann am pàirtean dhen Ghàidhealtachd is na h-Eileanan.

◄Contents►Next: 1.5 Creideamh

OpenLearn - Cànan nan Gàidheal
Except for third party materials and otherwise, this content is made available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 Licence, full copyright detail can be found in the acknowledgements section. Please see full copyright statement for details.