Ro-ràdh

D113_3 Bun-chùrsa mu bhith a’ dèanamh atharrachadh poilitigeach is sòisealta Mun chùrsa an-asgaidh seo ’S e earrann leasaichte a th’ anns a’ chùrsa an-asgaidh seo bho chùrsa D113 leis an Oilthigh Fhosgailte: Dùbhlain Chruinneil: Saidheans Sòisealta ann an Èifeachd.. Dh’fhaodadh gum bi bhidiothan, dealbhan is susbaint eadar-ghnìomhach san dreach seo den t-susbaint nach obraich air an inneal agad. Chì thu an cùrsa an-asgaidh seo mar a chaidh a dhealbhadh bho thùs air OpenLearn, dachaigh ionnsachadh an-asgaidh bhon Oilthigh Fhosgailte - – https://www.open.edu/openlearn/society-politics-law/introduction-making-political-and-social-change/content-section-0 An sin bidh e comasach dhut cuideachd sùil a chumail air d’ adhartas tron chlàr gnìomhachd agad, a dh’fhaodas tu a chleachdadh gus do ionnsachadh a shealltainn.

Unless otherwise stated, copyright © 2023 The Open University, all rights reserved. Intellectual property Unless otherwise stated, this resource is released under the terms of the Creative Commons Licence v4.0 http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/deed.en_GB. Within that The Open University interprets this licence in the following way: www.open.edu/openlearn/about-openlearn/frequently-asked-questions-on-openlearn. Copyright and rights falling outside the terms of the Creative Commons Licence are retained or controlled by The Open University. Please read the full text before using any of the content. We believe the primary barrier to accessing high-quality educational experiences is cost, which is why we aim to publish as much free content as possible under an open licence. If it proves difficult to release content under our preferred Creative Commons licence (e.g. because we can’t afford or gain the clearances or find suitable alternatives), we will still release the materials for free under a personal end-user licence. This is because the learning experience will always be the same high quality offering and that should always be seen as positive – even if at times the licensing is different to Creative Commons. When using the content you must attribute us (The Open University) (the OU) and any identified author in accordance with the terms of the Creative Commons Licence. The Acknowledgements section is used to list, amongst other things, third party (Proprietary), licensed content which is not subject to Creative Commons licensing. Proprietary content must be used (retained) intact and in context to the content at all times. The Acknowledgements section is also used to bring to your attention any other Special Restrictions which may apply to the content. For example there may be times when the Creative Commons Non-Commercial Sharealike licence does not apply to any of the content even if owned by us (The Open University). In these instances, unless stated otherwise, the content may be used for personal and non-commercial use. We have also identified as Proprietary other material included in the content which is not subject to Creative Commons Licence. These are OU logos, trading names and may extend to certain photographic and video images and sound recordings and any other material as may be brought to your attention. Unauthorised use of any of the content may constitute a breach of the terms and conditions and/or intellectual property laws. We reserve the right to alter, amend or bring to an end any terms and conditions provided here without notice. All rights falling outside the terms of the Creative Commons licence are retained or controlled by The Open University. Head of Intellectual Property, The Open University Ro-ràdh Air a sgrìobhadh aig àm làn dhùbhlain - àrainneachdail, eaconamach, poilitigeach, sòisealta agus dùbhlain slàinte - bidh ‘Bun-chùrsa mu bhith a’ dèanamh atharrachadh poilitigeach is sòisealta’ a’ toirt bun-ionnsachadh dhut ann an cuid de na prìomh sgilean is eòlas poilitigeach a dh’fheumas tu gus eadar-theachd a dhèanamh san t-saoghal is e ag atharrachadh mun cuairt ort. Tha an cùrsa an-asgaidh seo a’ rannsachadh mar a dh’fhaodas tu atharrachadh poilitigeach is sòisealta a dhèanamh mar shaoranach gnìomhach, a’ toirt cùl-fhiosrachadh riatanach dhut airson tòiseachadh, eisimpleirean de luchd-atharrachaidh brosnachail, comhairle air mar a bheirear buaidh an dà chuid taobh a-staigh is a-muigh poilitigs pàrlamaideach traidiseanta na RA, agus na buadhan a dh’fheumar gus a bhith soirbheachail. Tha an cùrsa seo ag amas sa mhòr-chuid air saoranaich na RA, ged a bhios tòrr den t-susbaint a’ buntainn ri daoine a tha a’ fuireach taobh a-muigh na RA.

Tha an cùrsa OpenLearn seo air a thoirt bhon stiùireadh Luchd-atharrachaidh leis An Oilthigh Fhosgailte, ach chaidh a leudachadh gus susbaint a thoirt a-steach air na nàiseanan tiomnaichte agus atharrachadh cruinneil. Tha an cùrsa OpenLearn seo a’ ceangal ri cùrsa D113 an Oilthigh Fhosgailte: Saidheans Sòisealta ann an Èifeachd, fosgailte a-nis airson clàradh. Builean ionnsachaidh An dèidh a’ chùrsa seo a rannsachadh, bu chòir comas a bhith agad air: Cuid de na dùbhlain a th’ ann an-dràsta san RA agus/no air feadh na cruinne sa bheil ùidh agad aithneachadh. Tuigsinn dè tha ‘saoranachd ghnìomhach’ a’ ciallachadh. Tuigsinn mar a nithear atharrachadh poilitigeach is sòisealta mar shaoranach gnìomhach: mar a bhithear nad ‘neach-atharrachaidh’. Tuigsinn mar a tha buidhnean poilitigeach na RA ag obair agus a’ phàirt a th’ aca ann a bhith a’ dèanamh atharrachadh, cho math ri dòighean eile air atharrachadh a dhèanamh. Cuid de na prìomh sgilean is eòlas a dh’fheumar gus atharrachadh a dhèanamh aithneachadh is a chleachdadh ann an suidheachaidhean fìor-bheatha. 1 A bhith nad neach-atharrachaidh Tha sinn beò aig àm làn dhùbhlain - àrainneachdail, eaconamach, poilitigeach, sòisealta is dùbhlain slàinte, am measg dhùbhlain eile. Àm dhùbhlain san RA agus air feadh na cruinne. ’S iad dà dhùbhlan mòr ris a bheil an saoghal a’ dèiligeadh an-dràsta èiginn na gnàth-shìde agus dìleab colanachd. Ciamar a nì daoine àbhaisteach diofar, poilitigeach is sòisealta, dha na dùbhlain seo is eile? Ciamar a chleachdas iad Pàrlamaid na RA is na pàrlamaidean/seanaidhean tiomnaichte gus atharrachadh a dhèanamh? Ciamar as urrainn dhaibh a bhith nan ‘luchd-atharrachaidh’? Bidh an cùrsa seo gad chuideachadh diofar a dhèanamh tro ionnsachadh mu dheidhinn com-pàirteachadh poilitigeach is sòisealta, a’ toirt stiùireadh is brosnachadh do luchd-atharrachaidh uile, ge bith dè cho beag.

1.1 Dè th’ ann an saoranachd ghnìomhach? ’S e deagh toiseach-thòiseachaidh air atharrachadh a dhèanamh a bhith a’ tuigsinn dè tha saoranachd a’ ciallachadh. Faodar seagh cumhang agus seagh farsaing a thoirt air saoranachd phoilitigeach. San t-seagh chumhang, tha e a’ toirt iomradh air a’ chomas a th’ aig cuideigin a dhol an sàs ann am poilitigs taghaidh (bhòtadh ann an taghaidhean agus na rudan na chois, leithid taic a chumail ri pàrtaidh poilitigeach agus a’ seasamh airson dreuchd phoilitigeach), a tha gu dlùth cheangailte ri inbhe saoranachd neach (an còir laghail a bhith a’ fuireach ann an stàite, m.e. tha cuideigin na shaoranach den Rìoghachd Aonaichte no Astràilia no na h-Innseachan msaa).

San fharsaingeachd, tha e a’ toirt iomradh air a’ chomas a th’ aig neach air a dhol an sàs gu poilitigeach ann an dòighean eile. Dh’fhaodadh seo a bhith ceangailte gu dlùth ris an t-seagh chumhang de shaoranachd phoilitigeach, mar eisimpleir, fianais-dhùbhlain phoilitigeach, no a’ cur ainmean ri athchuinge pàrlamaideach. No dh’fhaodadh nach bi e cho follaiseach. Tha rudan a nì sinn a dh’fhaodar a mheas poilitigeach, fiù ’s mura h-eil iad poilitigeach ann an dòigh a tha follaiseach. Mar eisimpleir, dh’fhaodadh e a bhith air a mheas poilitigeach roghnachadh ri pàipear-naidheachd àraid a leughadh (no gun a bhith a leughadh), oir is dòcha gu bheil seasamh poilitigeach aig a’ phàipear sin. No a’ clàradh airson cunntas meadhanan sòisealta a chleachdadh, no a sguabadh às, oir is dòcha gu bheil a’ chompanaidh a tha ga dhèanamh ga ruith ann an dòigh leis a bheil no nach eil thu ag aontachadh. San t-seagh seo tha thu ‘a’ dèanamh poilitigs’, agus tha thu nad shaoranach poilitigeach, ann an iomadh dòigh gach latha, uaireannan le fios, uaireannan eile gun fhiosta. O chionn ghoirid tha gluasad air a bhith ann a dh’ionnsaigh tuigse ‘ghnìomhach’ air saoranachd, a’ cuimseachadh air na ‘gnìomhan’ is comas a th’ aig daoine fa leth buaidh a thoirt air a’ chomann-sòisealta sa bheil iad. ’S e saoranachd ghnìomhach am beachd gum faod neach a bhith na shaoranach phoilitigeach gnìomhach; faodaidh iad feuchainn ri atharrachadh a dhèanamh (air neo bacadh a chur air). Faodaidh an neach sin a bhith na ‘neach-atharrachaidh’. Gus seo a dhèanamh, feumaidh iad brosnachadh ri pàirt a ghabhail cho math ri cumail fiosrach mu dheidhinn poilitigs, deamocrasaidh agus mar a tha an comann-sòisealta ag obair. Tha cuideachd eileamaid de dh’uallach pearsanta ann, m.e. feumaidh daoine dìcheall a dhèanamh a dhol an sàs. Chan e facal suidhichte a th’ ann an saoranachd ghnìomhach: faodar a thuigsinn ann an iomadh dòigh (Wood et al, 2018). Faodar a thuigsinn ann an seagh fìor-bheag (gnìomhachdan co-cheangailte ri ‘uallach pearsanta’, leithid gèilleadh ris an lagh is cìsean a phàigheadh), gu ruige seagh fìor-mhòr, a’ cuimseachadh air dèiligeadh ri ana-cheartas sa chomann-sòisealta, a mhìnich Westheimer is Kahne (2004) mar shaoranachd a tha ‘stèidhichte air ceartas’. Tha e soilleir gu bheil diofar ‘ìrean’ de shaoranachd ghnìomhach ann, agus co-cheangailte ri seo, ceistean mu dè cho gnìomhach ’s a bu chòir neach a bhith. Ge bith dè am modh a ghabhas neach, tha saoranachd ghnìomhach cudromach airson deamocrasaidh, cho math ri tuigse a leasachadh air dè tha saoranachd ghnìomhach a’ ciallachadh agus dè tha na luib; tha seo gu sònraichte buntainneach ann an dùthchannan far a bheil deamocrasaidh ann an cunnart, ach tha e a’ buntainn sa h-uile àite. Tha an cùrsa seo a’ coimhead nas motha air an tuigse ‘fìor-mhòr’ de shaoranachd ghnìomhach, ged a bhios e feumail do dhuine sam bith le ùidh ann an atharrachadh poilitigeach is sòisealta. Gu dearbh, tha rannsachadh air a shealltainn gum feum saoranaich eòlas domhainn mun chùis shòisealta sa bheil ùidh aca, cho math ris a’ chomas smaoineachadh gu sgrùdach mu dheidhinn, m.e. ciamar as urrainn dhan gnìomh aca atharrachadh a thoirt gu buil? Dè na diofar seallaidhean mun chùis? A bheil a’ chùis fo dheasbad? (Wood et al, 2018; Westheimer agus Kahne, 2002). Feumaidh iad cuideachd raon de sgilean practaigeach is tuigse gus atharrachadh fìor-bheatha a dhèanamh taobh a-staigh deamocrasaidh, a’ gabhail a-steach mar a nithear conaltradh èifeachdach (Wood et al, 2018). Tha Bun-chùrsa mu bhith a’ Dèanamh Atharrachadh Poilitigeach is Sòisealta na dheagh àite thòiseachaidh airson luchd-atharrachaidh a dh’fhaodadh a bhith ann.

1.2 Mar a thòisichear air atharrachadh a dhèanamh Faodaidh atharrachadh bhith a’ cuimseachadh air: Am poilitigeach; mar eisimpleir, ag iomairt airson atharrachadh riaghaltais no gus poileasaidh atharrachadh. An sòisealta; ag atharrachadh mar a tha rudeigin ag obair sa chomann-sòisealta, leithid na còraichean a th’ aig buidheann.

Ach bidh na rudan seo gu tric ceangailte - dh’fhaodadh iomairt airson atharrachadh sòisealta atharrachadh poilitigeach a thoirt gu buil. Faodaidh atharrachadh a bhith mòr no beag. Dh’fhaodadh gur e gnìomh beag fa leth a nì atharrachadh fada nas motha. Tha mòran diofar dhòighean ann sam faodar atharrachadh a dhèanamh, ge bith an ann tro dhol an sàs le Pàrlamaid na RA gus an tèid do chluinntinn no a’ cleachdadh mhodhan eile. Leugh gu h-ìosal airson stiùireadh air mar a thòisichear: Dèan rannsachadh: tha e cudromach fìrinnam fiosrachadh uile a chruinneachadh, ainmean prìomh dhaoine is buidhnean, is fiosrachadh mun dòigh as fheàrr ri atharrachadh a dhèanamh; leugh na naidheachdan is faigh am fiosrachadh as ùire mun chùis is na diofar bheachdan mu thimcheall air - feuch ’s gun tuig thu ‘taobh eile’ na h-argamaid oir bidh seo gad chuideachadh a’ dèanamh na h-argamaid agad fhèin. Smaoinich air na h-amasan agad: dè tha thu a’ feuchainn ri thoirt gu buil? Tha e feumail àireamh bheag de dh’amasan soilleir a bhith agad; faodaidh e a bhith feumail cuimseachadh air fuasglaidhean fiosraichte. Rach ann an conaltradh le càch: dh’fhaodadh tu a dhol ann an iomairt a th’ ann mar-thà no an iomairt agad fhèin a dhèanamh nas làidire le bhith ag obair le càch. Comharraich an targaid agad: cò an duine no buidheann as fheàrr a bhruidhinn ris gus atharrachadh a dhèanamh? Cò bhios a’ dèanamh cho-dhùnaidhean? Cò air a bheil uallach? Dh’fhaodadh seo a bhith mar neach fa-leth, iomadh daoine, buidheann, comhairle no pàrlamaid, no am poball san fharsaingeachd - a rèir dè na h-amasan agad. Smaoinich air tìmeachadh: ro thràth, agus is dòcha nach bi buaidh agad, ro anmoch agus is dòcha nach bi e comasach dhut buaidh a thoirt. Aithnich dè cho buntainneach ’s a tha cùis, is cuin a dh’fhaodadh luchd-co-dhùnaidh a bhith fosgailte do dh’argamaidean sònraichte. Smaoinich air modh: am bu chòir dhut cuimseachadh air na meadhanan sòisealta, aithris foirmeil, no bruidhinn aig coinneamhan poblach? Dè na sgilean agad? Is dòcha gum feum thu a bhith ag iomairt ann an còrr is aon mhodh. Smaoinich air ruigsinneachd: dèan cinnteach gu bheil uiread ’s a ghabhas de dhaoine comasach air a dhol an sàs leis an t-susbaint agad (mar eisimpleir, a’ cur fo-thiotalan air bhidiothan, no tar-sgrìobhadh òraid). Cuir fios dha na riochdairean agad: ma tha thu an dòchas an lagh atharrachadh, is dòcha gum bi feum agad air fios a chur air no coiteachadh air an riochdaire taghte agad; dh’fhaodadh seo a bhith mar chomhairliche no ball pàrlamaid no seanadh (leithid Pàrlamaid na Rìoghachd Aonaichte). Thoir an iomairt agad am follais: smaoinich air an dòigh as fheàrr gus d’ adhbhar a chur air adhart. Mar eisimpleir dh’fhaodadh tu na meadhanan sòisealta a chleachdadh, litrichean a sgrìobhadh do phàipearan-naidheachd, agus bruidhinn aig coinneamhan is tachartasan. Mu dheireadh: tòisich aig ìre bheag: faodaidh atharrachadh mòr tighinn à ghnìomhan beaga! A thaobh modh, agus na sgilean is misneachd a dh’fheumar gus atharrachadh a phàirteachadh tro bhruidhinn gu poblach, dh’fhaodadh e a bhith feumail dhut leughadh ‘Bi dàna is bruidhinn’, stiùireadh air atharrachadh a phàirteachadh tro chainnt chomhairleachail. Gnìomhachd 1: a’ tòiseachadh air atharrachadh a dhèanamh 15 mionaidean Smaoinich air a bheil cùisean nàiseanta no eadar-nàiseanta sam bith anns a bheil ùidh mhòr agad agus ciamar a dh’fhaodadh tu a dhol an sàs ann. Smaoinich air a bheil daoine no buidhnean ag iomairt mun chùis seo mar-thà, agus gu dè an ìre ’s a thèid agad air a dhol an sàs leis (dh’fhaodadh seo a bhith cho sìmplidh ri athchuinge a shoidhneadh, no sgrìobhadh mu dheidhinn air na meadhanan sòisealta, no dh’fhaodadh e a bhith feumach air barrachd ùine). Ma tha thu a’ fuireach san RA ’s e aon de na dòighean sam faodadh tu atharrachadh a dhèanamh tro Phàrlamaid na RA. Leugh tuilleadh gus faicinn mar as urrainn dhut seo a dhèanamh.

2 A’ dèanamh atharrachadh tro Phàrlamaid na RA

’S e a’ dol an sàs sa phròiseas dheamocratach fear de na dòighean as cudromaiche as urrainn dhut atharrachadh a dhèanamh: mar sin, feumaidh tu bhòtadh! Mura bhòt thu cha bhi guth agad a thaobh cò thèid a thaghadh agus cò bhios a’ dèanamh nan co-dhùnaidhean a bheir buaidh ort. Ma tha thu a’ fuireach san RA, dèan cinnteach gun cluinnear do ghuth ann an taghadh coitcheann le bhith a’ clàradh airson bhòtadh aig www.gov.uk/register-to-vote. Le bhith a’ clàradh tron cheangail seo gheibh thu cuideachd a’ chòir air bhòtadh ann an taghaidhean ionadail, mèar, poileis is coimiseanair-eucoir, agus taghaidhean Seanadh Èireann a Tuath, Pàrlamaid na h-Alba, agus Pàrlamaid na Cuimrigh ma tha thu a’ fuireach ann am fear de na h-àitichean sin, cho math ri ann an reifreannan.

Tha an aois air a bheil thu airidh air bhòtadh a rèir an t-seòrsa taghaidh agus far a bheil thu a’ fuireach san RA. Feumaidh tu a bhith 18 bliadhna a dh’aois gus bhòtadh ann an Taghadh Coitcheann Pàrlamaid na RA. Faodaidh tu bhòtadh gu pearsanta, tron phost, no tro neach-ionaid (ag iarraidh air cuideigin bhòtadh às do leth).

2.1 Tog do chùis ann am Pàrlamaid na RA Co-dhiù tha a’ chùis air a bheil thu dìoghrasach ionadail, nàiseanta, no eadar-nàiseanta tha mòran dhòighean ann gus ìomhaigh d’ iomairt a thogail ann am Pàrlamaid na RA. Cò ris am bu chòir dhut bruidhinn is dè b’ urrainn dhut iarraidh orra a dhèanamh?

An robh fhios agad... gum faod thu bruidhinn ris a’ Bhall Phàrlamaid agad Bidh a’ mhòr-chuid de BP a’ cumail sheiseanan bitheanta, air a bheil freastal-lannan, far an tachair iad ri luchd-taghaidh roinne-pàrlamaid gus bruidhinn mu chùisean draghail - dh’fhaodadh seo a bhith aghaidh ri aghaidh no air-loidhne. Bidh fiosrachadh mu dheidhinn freastal-lannan roinne-pàrlamaid air làrach-lìn a’ BhP agad. Bidh e a’ cuideachadh a’ BhP agad ri do chuideachadh fhèin ma bheir thu leat sgrìobhainnean no fiosrachadh sam bith mun chùis no iomairt a tha thu ag iarraidh bruidhinn mu dheidhinn. Gheibh fiosrachadh conaltraidh a’ BhP agad aig: www.parliament.uk/findyourmp An robh fhios agad... gum faod BP deasbadan a chumail Faodaidh BP iarraidh airson tìde ri deasbad air cùisean ionadail, nàiseanta agus eadar-nàiseanta. Bheir iad a’ chùis do Chomataidh Gnothachais na Beinge-cùil, a bhios a’ sònrachadh tìde do chùisean aig a bheil taic tar-phàrtaidh farsaing am measg BP, le iomadh deasbad gan toirt gu bith tro iomairtean. An robh fhios agad... gum faod Buill Thaigh nam Morairean taic a chumail ris an iomairt agad Còmhla ris a’ BhP ionadail agad, faodaidh buill Thaigh nam Morairean taic a chumail ris an iomairt agad cuideachd. Tha buill Taigh nam Morairean gu tric gan cur an dreuchd air sgàth an cuid eòlais ann an raointean leithid gnìomhachas, slàinte, foghlam, na h-ealain agus spòrs. Tha prìomh phàirt aca ann a bhith a’ toirt dùbhlan dhan riaghaltas agus faodaidh iad do chuideachadh gus d’ adhbhar a bhrosnachadh oir mar is trice tha barrachd saorsa acasan bho phoilitigs pàrtaidh na th’ aig BP. Chan eil Morairean a’ riochdachadh roinn-pàrlamaid shònraichte ach bidh iad a’ bruidhinn air cùisean sa bheil ùidh aca/air a bheil iad eòlach. Faodaidh tu faighinn a-mach mu bhuill Thaigh nam Morairean aig a bheil ùidhean poileasaidh is eòlas a tha a’ co-thaobhadh leis an iomairt agad air-loidhne aig www.parliament.uk/lords An robh fhios agad.... Gum faod Buill an dà Thaigh ceistean a chur dhan riaghaltas Faodaidh tu iarraidh air buill an dà Thaigh taic a chumail ris an iomairt agad le bhith ag iarraidh orra ceistean sgrìobhte a chur a-staigh do roinnean riaghaltais agus ceistean fhaighneachd sna Seòmraichean. Faodar ceistean a chleachdadh gus tuilleadh fiosrachaidh a shireadh is coiteachadh airson adhartas, mar sin smaoinich air dè seòrsa ceist a bhiodh a’ cuideachadh na h-iomairt agad as motha. Mar eisimpleir, faodaidh BP no Tighearnan faighneachd den riaghaltas dè tha iad a’ dèanamh mu chùis no cia mheud duine air an tug duilgheadas buaidh, no a fhuair taic bho phoileasaidh sònraichte. Faodaidh iad ceistean a chleachdadh cuideachd mar dhòigh dhìreach air iompaidh a chur air an riaghaltas obair a dhèanamh air a’ chùis. An robh fhios agad... gu bheil Buidhnean Pàrlamaid Uile-phàrtaidh ann Is iad Buidhnean Pàrlamaid Uile-phàrtaidh (APPGs) buidhnean tar-phàrtaidh mì-fhoirmeil air an cur air dòigh le BP agus buill Taigh nam Morairean le ùidh choitcheann ann an àite, roinn, dùthaich no poileasaidh sònraichte. Ged nach e comataidhean oifigeil Pàrlamaid a th’ annta, faodaidh na buidhnean seo buaidh a thoirt air sgàth na dòigh-obrach neo-phàrtaidh poilitigeach san dèilig iad ri cùis. Ma tha fòcas APPG co-chòrdail ris an iomairt agad, dh’fhaodadh tu faighneachd do bhuill an cùm iad an taic ris. Faodaidh tu barrachd a leughadh mu dheidhinn APPGs a’ gabhail a-steach liosta de na diofar bhuidhnean air www.parliament.uk/about/mps-and-lords/members/apg/ An robh fhios agad... gu bheil comataidhean taghte ann Faodaidh duine sam bith fianais sgrìobhte a chur a-staigh air-loidhne do chomataidh thaghte. Nuair a tha thu airson ìomhaigh cùis a thogail is dòcha nach e fianais a chur a-staigh a' chiad rud a thig a-steach ort - ach faodaidh buaidh mhòr is atharrachaidhean deimhinneach adhbharachadh ma chuirear fianais a-staigh. Aig toiseach rannsachaidh, bidh comataidhean taghte ag iarraidh fianais sgrìobhte. Bheir comataidhean cothrom do phàrtaidhean le ùidh sa chùis fianais labhairteach a thoirt dhan chomataidh far am faod iad fòcas na fianais sgrìobhte a sgrùdadh ann am barrachd doimhneachd. Dh’fhaodadh do chuid eòlais no fòcas na h-iomairt agad beachdan luachmhor a thoirt seachad do rannsachadh comataidh taghte. Faodaidh tu comataidhean taghte a leantainn air-loidhne is faighinn a-mach cuin a bhios rannsachadh a’ dol gus am faod thu fianais a chur a-staigh air-loidhne: www.parliament.uk/about/how/committees/select/

2.2 A’ toirt a’ BhP agad air bòrd Ma gheibh thu taic a’ BhP agad ris an iomairt agad, faodaidh seo a bhith na cheum a dh’ionnsaigh a’ chùis a tha cudromach dhut a thogail ann am Pàrlamaid na RA. Is dòcha gur e sgrìobhadh (le litir no post-d) an dòigh as fheàrr gus fios a chur chun a’ BhP agad (no riochdaire taghte leithid riochdaire tiomnaichte, no ball Taigh nam Morairean) is tha e a’ toirt seachad clàr sgrìobhte air am b’ urrainnear tarraing a thoirt a-rithist uair eile. Nuair a thathar a’ sgrìobhadh, cuimhnich air na beachdan cuideachdail seo: DÈAN: Mus tòisichear a’ sgrìobhadh: Thoir tuairisgeul soilleir air dè tha an iomairt agad a’ feuchainn ri dhèanamh. Cruinnich fianais a bheir taic dhan iomairt agad. Beachdaich air mar a tha a’ chùis agad a’ freagairt air na h-ùidhean poileasaidh aca. Biodh beachd soilleir agad air carson a tha thu ag iarraidh gum bi iad an sàs ann. Smaoinich air dè tha thu ag iarraidh orra a dhèanamh. Nuair a thathar a’ sgrìobhadh: Mìnich cò thu agus mìnich gu soilleir a’ cùis a tha thu ag iarraidh a thogail leotha. Iarr orra rudeigin sònraichte a dhèanamh, m.e. faighnich ceist rè deasbaid no seisean, no a dhol gu coinneamh leis a’ bhuidhinn iomairt agad gus a’ chùis a dheasbad tuilleadh. Cuimhnich am fiosrachadh-conaltraidh agad a chur ann. An dèidh sgrìobhadh: Thoir ùine dhaibh airson freagairt. Tha iad trang a’ stiùireadh an ùine eadar an obair roinne-pàrlamaid agus an obair mar riochdaire taghte, is mar sin is dòcha gun toir e greiseag dhaibh freagairt. Ach tha e ceart gu leòr teachdaireachd leantainneach a chur thuca mura cluinn thu air ais bhuapa. NA BI...a’ gearan! Is dòcha nach aontaich thu leotha air cuid de chùisean, ach ’s iadsan an riochdaire agad, mar sin ma tha dàimh dheimhinneach agad leotha tha sin nas buailtiche air do chùis a thoirt air adhart.

2.3 Dèan athchuinge Le bhith a’ togail mothachadh air cùis tro athchuingean faodaidh seo daoine bho air feadh na Rìoghachd Aonaichte a cheangal ri chèile air cùis a tha cudromach dhaibh. Faodaidh e sealltainn do BP mar a tha cùis a’ toirt buaidh air an luchd-taghaidh aca agus cho làidir ’s a tha daoine a’ faireachdainn còmhla. Tha pròiseas athchuingean oifigeil aig Pàrlamaid na RA. Faodaidh tu an athchuinge agad a dhèanamh air-loidhne aig petition.parliament.uk. Feumaidh e buntainn ri rudeigin air bheil uallach aig Pàrlamaid na RA no riaghaltas. ’S iad saoranaich Bhreatannach is luchd-còmhnaidh na Rìoghachd Aonaichte a-mhàin a dh’fhaodas athchuinge a dhèanamh no athchuinge a shoidhneadh. Ma gheibh an athchuinge agad 10,000 ainmean-sgrìobhte gheibh thu freagairt bhon riaghaltas. ’S e ceum fìor chudromach a th’ ann airson iomairt sam bith freagairt fhaighinn bhon riaghaltas. Faodaidh e cuideachadh gus suidheachadh na pàrlamaid a shoilleireachadh agus tuilleadh fiosrachaidh nas mionaidiche a thoirt dhan athchuingiche às is dòcha gun roghnaich iad ceumannan a bharrachd a ghabhail. Ma gheibh an athchuinge 100,000 ainmean-sgrìobhte thèid (cha mhòr an-còmhnaidh) a chur air a’ chlàr-deasbaid. Is dòcha gum beachdaich BP air athchuinge airson deasbad mus ruig e 100,000 ainmean-sgrìobhte. Uaireannan thathas ag iarraidh air daoine a nì athchuingean pàirt a ghabhail ann an deasbad le BP no ministearan an riaghaltais, no fianais a thoirt do chomataidh thaghte. Is dòcha gun sgrìobh Comataidh nan Athchuingean do dhaoine no buidhnean eile cuideachd gus faighneachd dhaibh mun chùis a thogadh leis an athchuinge agad. Ged a dh’fhaodadh tu a bhith ag amas an toiseach air an lagh atharrachadh, tha mòran bhuilean cudromach eile ann as urrainn do Phàrlamaid na RA a choileanadh. ’S e ceum mòr a th’ ann ùine deasbaid fhaighinn air clàr-gnothaich Pàrlamaid na RA, oir feumaidh ministearan poileasaidh an riaghaltais a mhìneachadh is ceistean dùbhlanach a fhreagairt bho BP às gach pàrtaidh. Agus, na dèan dì-meas air an luach a th’ ann a bhith a’ togail mothachadh poblach air cùis. Faodaidh e daoine thar na RA leis an aon seòrsa eòlas a cheangal agus faodaidh e tòiseachadh air iomairt nas fharsainge a thoirt gu buil. Faodar làraich-lìn leithid Change.org agus 38Degrees.org.uk a chleachdadh cuideachd gus athchuingean air-loidhne a chur air dòigh, no faodaidh tu athchuinge (coltach ri gearan foirmeil) a chur gu buidheann gu dìreach. Ann a bhith a' taghadh làrach-lìn athchuinge, feumaidh tu smaoineachadh air dè tha thu a' feuchainn ri thoirt gu buil. Tha làrach-lìn athchuinge Pàrlamaid na RA feumail ma tha thu ag iarraidh freagairt bhon riaghaltas agus an cuspair a dheasbad ann am Pàrlamaid na RA. Faodaidh làraich-lìn athchuinge eile do chuideachadh gus mothachadh a thogail, taic fhaighinn, is aire fhaighinn air na meadhanan sòisealta. Feumaidh athchuinge mhath a bhith soilleir is furasta a thuigsinn, le amas practaigeach is sònraichte (’s e deagh bheachd a th’ ann tòiseachadh le atharrachadh nas lugha air am faodar togail), bidh e a’ mìneachadh na cùise is a’ toirt seachad ceanglaichean gu tuilleadh fiosrachaidh, ag amas air na daoine ceart, agus ga chur air bhog aig an àm cheart. Gnìomh 2: lorg an riochdaire agad ann am Pàrlamaid na RA 15 mionaidean Ma tha thu a’ fuireach san RA gabh an cothrom faighinn a-mach cò am Ball Pàrlamaid ionadail agad. Faodaidh tu cuideachd buill Taigh nam Morairean a rannsachadh a dh’fhaicinn cò asta aig a bheil ùidh sna h-aon chùisean sa bheil ùidh agad fhèin. www.parliament.uk/findyourmp www.parliament.uk/lords Ma tha thu a’ fuireach ann an Alba, sa Chuimrigh no Èirinn a Tuath, faodaidh tu an riochdaire tiomnaichte agad a lorg cuideachd. Leugh Earrann 3 gus tuilleadh fhaighinn a-mach. Ma tha thu a’ fuireach taobh a-muigh na RA, faodaidh tu an/na riochdaire(an) agad fhèin a rannsachadh cuideachd.

3 A’ dèanamh atharrachadh tro na rianachdan tiomnaichte San RA, mar thoradh air tiomnadh-cumhachd no fèin-riaghladh, tha reachdairean fa leth ann an Alba, sa Chuimrigh agus ann an Èirinn a Tuath: Pàrlamaid na h-Alba, Pàrlamaid na Cuimrigh (no Senedd Cymru), agus Seanadh Èireann a Tuath. Tha cumhachd aig na buidhnean seo laghan a dhèanamh is seirbheisean poblach a libhrigeadh ann an raointean poileasaidh a th’ air an tiomnadh dhaibh le Pàrlamaid na RA. Chaidh na reachdairean Albannach is Cuimreach a stèidheachadh san dàrna leth de na 1990an, an dèidh dhan phoball bhòtadh airson fèin-riaghladh tiomnadh. B’ e prìomh phàirt de dh’Aonta Dihaoine na Ceusta Seanadh Èireann a Tuath a stèidheachadh agus chaidh taic a chumail ris ann an reifreann ann an 1998.

3.1 Pàrlamaid na h-Alba

Faodaidh tu atharrachadh a dhèanamh tro Phàrlamaid na h-Alba sna dòighean a leanas. Obraich leis an riochdaire taghte agad Bidh Buill Phàrlamaid na h-Alba (BPA) a’ riochdachadh luchd-taghaidh na roinne-pàrlamaid ann am Pàrlamaid na h-Alba, cho math ri bhith a’ dèanamh sgrùdadh air obair Riaghaltas na h-Alba agus ga chumail cunntachail. Faodaidh BPA luchd-taghaidh na sgìre/roinne-pàrlamaid a chuideachadh le cùisean air an tiomnadh do Phàrlamaid na h-Alba (tuilleadh fiosrachaidh an seo) – bidh Pàrlamaid na h-Alba no comhairlean ionadail a’ dèiligeadh ri cùisean eile. Eucoltach ri Pàrlamaid na RA, tha luchd-còmhnaidh na h-Alba air an riochdachadh le còrr is aon BPA: BPA sgìreil, a tha a’ riochdachadh sgìre ionadail. Seachdnar BPA roinneil, a tha a’ riochdachadh roinn nas motha a tha a’ gabhail a-steach diofar sgìre-an àrlamaideach. Rannsaich am BP agad le còd-puist an seo. Faodar fios a chur do dh’oifisean BPA le litir, post-d agus fòn, le Buill gu tric a’ cumail freastal-lannan. Thoir sùil air na rudan a bu chòir is nach bu chòir a dhèanamh ann an Earrann 2.2 airson comhairle air fios a chur dha na riochdairean taghte agad. Tha iomadh dòigh sam faod BPA neach-taghaidh a chuideachadh le atharrachadh a dhèanamh. San t-seòmar-deasbad, faodaidh BPA gluasad a chur air adhart mu dhuilgheadas a tha neach-taghaidh air a thoirt dhan aire agus iarraidh air Pàrlamaid na h-Alba dèiligeadh ris. Faodaidh BPA cùisean ionadail is nàiseanta a thogail is ceistean a chur air poileasaidh an riaghaltais rè Àm Cheistean a’ Phrìomh Mhinistear agus Amannan Cheistean eile (cuspaireil, coitcheann, agus portfolio), cho math ri ceistean sgrìobhte a chur a-staigh. Tha iad seo nan deagh chothroman do BPA mothachadh a thogail air cùisean air an do chuir luchd-taghaidh fios thuca. Faodaidh BPA suas ri dà Bhile Bhall a mholadh anns gach seisean pàrlamaideach ceithir bliadhna; faodaidh iad seo buntainn ri cùisean a thogadh le neach-taghaidh. Faodaidh tu na molaidhean a chuireadh a-staigh mar-thà fhaicinn an seo.

Ag Obair le Buidhnean Tar-phàrtaidh (CPGs) Tha buidhnean tar-phàrtaidh air an dèanamh suas de BPA is daoine eile aig a bheil ùidh ann an cùis shònraichte. Feumaidh ’s gum bi BPA à barrachd is aon phàrtaidh poilitigeach ann. Ged nach eil a’ chumhachd aca cùisean a thoirt a-staigh gu foirmeil ann an siostam na Pàrlamaid, tha na buidhnean nan àite feumail do luchd-ùidh air an taobh a-muigh, am measg sin buidhnean agus buill a’ phobaill, gus bruidhinn air cùisean buntainneach le BPA, fiosrachadh a roinn, agus mothachadh a thogail air cùisean, a bheir buaidh an uair sin air a’ chlàr-ghnothach phoilitigeach san farsaingeachd. Tha tuilleadh fiosrachaidh air CPGs an seo. A’ toirt do bheachdan do Chomataidhean Tha Comataidhean ag iarraidh bheachdan luchd-còmhnaidh na h-Alba gus Buill a chuideachadh leis an rannsachadh aca. Faodaidh tu do bheachdan air rannsachadh is co-chomhairleachadh chomataidhean a chur a-staigh le bhith a’ coimhead air na cùisean a tha gan deasbad air Làrach-lìn Pàrlamaid na h-Alba. Ma tha an deasbad a’ buntainn ri bile, mar is trice faodaidh tu freagairt mhionaideach a chur a-staigh air-loidhne air mion-fhiosrachadh a’ bhile no suirbhidh ghoirid a fhreagairt air prionnsabalan coitcheann a’ bhile. Tha cuspairean eile gan deasbad cuideachd far a bheilear a’ sireadh fios air ais nas fhrsainge tro fhoirm tagraidh no fòram deasbaid air-loidhne. Is dòcha gun tèid iarraidh ort cuideachd a bhith mar neach-fhianais aig seisean comataidh, ma tha a’ chomataidh a’ faireachdainn gu bheil fiosrachadh cudromach agad ri sgrùdadh nas mionaidiche. Gheibh thu tuilleadh fiosrachaidh air ciamar a tha Comataidhean Pàrlamaid na h-Alba ag obair le bhith a’ coimhead air Bhidio 1. Bhidio 1: Bidh Pàrlamaid na h-Alba ann - Comataidhean (Thoir fa-near nach eil claisneachd labhairteach sa bhidio seo.)

A’ soidhneadh no a’ cur athchuinge a-staigh Faodaidh duine no buidheann sam bith athchuinge a chur a-staigh - chan fheum thu fiù ’s a bhith a’ fuireach ann an Alba, agus chan eil e gu diofar dè an aois a tha thu. Bidh Comataidh Com-pàirteachadh Shaoranaich is Athchuingean Poblach a’ suidheachadh nan riaghailtean mu mar a bhios athchuingean ag obair. ’S e fear de na riaghailtean as cudromaiche gum feum an athchuinge a bhith mu dheidhinn a) rudeigin a tha taobh a-staigh cumhachdan Pàrlamaid na h-Alba, b) buntainneach do dh’Alba air fad. Bu chòir dhut cuideachd fios a chur gu BPA no Riaghaltas na h-Alba mus tòisich thu air an athchuinge, agus fios a chur dhan Chomataidh air dè thachair mar thoradh air sin. Ma tha an tagradh agad a’ coileanadh nan riaghailtean agus ma tèid aontachadh, thèid a chur an uair sin ri làrach-lìn nan Athchuingean airson ’s gum faod daoine eile a shoidhneadh. Aon uair ’s gun tèid an athchuinge agad fhoillseachadh bheir a’ Chomataidh sùil oirre agus cuiridh iadsan romhpa dè nì iad. Dh’fhaodadh seo a bhith a’ gabhail a-steach a bhith: Ag iarraidh air Riaghaltas na h-Alba, buidhnean, no daoine fa leth freagairt. Ag iarraidh air an athchuingiche tuilleadh fiosrachaidh a thoirt seachad no ag iarraidh orra bruidhinn ris a’ Chomataidh mu dheidhinn na h-athchuinge. A’ moladh ghnìomhan airson Pàrlamaid na h-Alba. Ag iarraidh deasbad san t-Seòmar. Ga cur gu comataidh eile. A’ dùnadh na h-athchuinge. Faodaidh tu tuilleadh fiosrachaidh fhaighinn mu athchuingean Pàrlamaid na h-Alba an seo. Faodaidh tu cuideachd tuilleadh fhaighinn a-mach mu mar a tha athchuingean Pàrlamaid na h-Alba ag obair le bhith a’ coimhead air Bhidio 2. Bhidio 2: A’ toirt athchuinge do Phàrlamaid na h-Alba (Thoir fa-near nach eil claisneachd labhairteach sa bhidio seo.)

A’ gabhail pàirt ann an togail fianais-dhùbhlain shìtheil no a’ togail fianais Tha poileasaidh oifigeil fianais-dhùbhlain (demonstration) shìtheil aig Pàrlamaid na h-Alba a rèir a bhith ‘fosgailte, ruigsinneach is com-pàirteachail’ agus fianaisean-dùbhlain ‘nam pàirt riatanach de dheamocrasaidh ann an Alba’. Bu chòir do dhuine sam bith a tha am beachd fianais-dhùbhlain a dhèanamh aig Pàrlamaid na h-Alba sgrìobhadh do phoileas Pàrlamaid na h-Alba no aonadan tèarainteachd gus iarraidh airson cead ri fianais-dhùbhlain oifigeil a dhèanamh air fearann Pàrlamaid na h-Alba. Gus aontachadh, feumaidh fianaisean-dùbhlain cumail ri riaghailtean a’ phoileasaidh oifigeil, leithid gum bithear neo-phàrtaidh poilitigeach. Faodar tuilleadh fiosrachaidh mu fhianais-dhùbhlain a chur air dòigh air fearann Pàrlamaid na h-Alba a lorg an seo.

A’ cumail tachartas togail mothachaidh aig a’ Phàrlamaid Bidh tachartasan le taic BPA mar is trice a’ gabhail àite air làithean gnothachais aig àm-bìdh is feasgaran. Tha na tachartasan seo nan cothroman gus mothachadh a thogail air cùis le BPA ann am Pàrlamaid agus bidh iad a’ tachairt ann an diofar phàirtean den togalach, a rèir dè cho mòr ’s a tha an tachartas. Bidh BPA cuideachd a’ cumail taic ri taisbeanaidhean gus fios a thoirt do dh’obair na Pàrlamaid agus mothachadh a thogail air cùisean, agus airson cothroman-deilbh (’s e cothrom a th’a seo gus dealbhan a thogail de BPA mar thaic ri d’ adhbhar). Chan fheum tachartasan idir a bhith pàrtaidh poilitigeach ach faodaidh iad ùidhean is suidheachadh poileasaidh BPA a nochdadh. Tha àiteachan rim faighinn saor an-asgaidh, ged a tha cosgais ann gus uidheam clais-lèirsinneach fhaighinn air màl. Tha tuilleadh fiosrachaidh mu dheidhinn tachartas a chur air dòigh ri fhaotainn an seo.

3.2 Senedd Cymru (Pàrlamaid na Cuimrigh)

Work with Members of the Senedd who represent you Tha an t-Senedd (air neo Pàrlamaid na Cuimrigh, no Senedd Cymru ann an Cuimris, agus roimhe Seanadh Nàiseanta na Cuimrigh no Seanadh na Cuimrigh) air a dhèanamh suas de 60 Buill na Senedd (MS sa Bheurla no AS sa Chuimris). Coltach ri Pàrlamaid na h-Alba, tha luchd-còmhnaidh na Cuimrigh air an riochdachadh le còrr is aon MS: fear dhiubh a’ riochdachadh na sgìre ionadail (sgìre-pàrlamaid), agus ceathrar eile a’ riochdachadh na roinne sa Chuimrigh sa bheil an neach a’ fuireach. Bidh MSs ag obair gus riaghaltas na Cuimrigh a chumail cunntachail, cho math ri bhith a’ fuasgladh chùisean a chaidh a thogail le luchd-taghaidh a tha a’ buntainn ri cùisean a tha fo smachd do Pàrlamaid na Cuimrigh. Faodaidh tu coimhead air dè na cùisean air a bheil cumhachd aig an t-Senedd an seo, tha Pàrlamaid na RA no comhairlean ionadail a’ dèiligeadh ri cùisean eile. Rannsaich còd-phuist an MS agad an seo. Faodar fios a chur do dh’oifisean MS le litir, post-d, fòn, agus na meadhanan sòisealta, le Buill gu tric a’ cumail freastal-lannan. Thoir sùil air na rudan a bu chòir agus nach bu chòir a dhèanamh fo Earrann 2.2 airson comhairle air fios a chur do riochdairean taghte. Faodaidh MSs cùisean a thogail dhan deach an aire a thoirt ann an grunn diofar dhòighean. Mar eisimpleir, faodaidh iad ceist a chur air Ministear (nam measg a’ Phrìomh Mhinistear) rè làn-choinneamhan na Senedd. Bidh na coinneamhan seo a’ tachairt sa phrìomh seòmar-deasbaid, an t-Siambr, air Dimàirt is Diciadain. Faodaidh iad ceistean sgrìobhte fhaighneachd cuideachd, beachdan a thoirt seachad rè deasbaid, cùisean a thogail ann an coinneamhan comataidh, no sgrìobhadh gu dìreach do luchd-co-dhùnaidh. A bharrachd air luchd-taghaidh a chuideachadh is taic a chumail riutha, tha pàirt chudromach aig MSs ann a bhith a’ sgrùdadh laghan is cìsean. Mar sin bidh MSs ag obair gus a’ Chuimrigh agus na cùisean a tha cudromach dha na daoine a tha a’ fuireach ann a riochdachadh, tron obair aca. A’ soidhneadh no a’ cruthachadh athchuinge Gabhaidh athchuingean dhan t-Senedd a chleachdadh gus aire a thoirt do chùis sa bheil ùidh aca (ma tha a’ chumhachd aig an t-Senedd air a’ chùis). Thèid beachdachadh air athchuingean le ainmean-sgrìobhte gu leòr agus a bhios a’ coileanadh nan slatan-tomhais riatanach (an lùib sin ’s e ma tha seòladh Cuimreach aig an neach no buidheann a tha ga stèidheachadh) le Comataidh nan Athchuingean: Thèid athchuingean le còrr is 250 ainmean-sgrìobhte orra sgrùdadh le Comataidh nan Athchuingean, a nì co-dhùnadh air dè nì iad gus an athchuinge a thoirt air adhart, a tha a’ gabhail a-steach iarraidh air riaghaltas na Cuimrigh a toirt air adhart. Thèid beachdachadh air athchuingean le còrr is 10,000 ainmean-sgrìobhte leis a’ Chomataidh airson deasbad ann an seòmar na Senedd. Am measg nan rudan air a bheilear a’ toirt fa-near tha an cuspair, cho èiginneach ’s a tha e, agus an àireamh de dh’ainmean-sgrìobhte bho luchd-còmhnaidh na Cuimrigh. Faodaidh tu tuilleadh fhaighinn a-mach mu athchuingean na Senedd an seo.

Ag Obair le Buidhnean Tar-phàrtaidh (CPGs) Faodaidh Buill na Senedd Buidhnean Tar-phàrtaidh (CPGs) a chur air dòigh a thaobh cùisean a tha an urra ris an t-Senedd. Feumaidh riochdairean a bhith ann bho co-dhiù trì diofar buidhnean pàrtaidh poilitigeach a th’ air an riochdachadh san t-Senedd. Ged nach eil pàirt fhoirmeil aca ann a bhith a’ dèanamh poileasaidh, tha pàirt aca ann a bhith a’ togail mothachadh mu chùisean. Tha CPGs nan dòigh mhath cuideachd aig buidhnean com-pàirt is buidhnean iomairt gus bruidhinn gu dìreach ri MSs agus bruidhinn mu chùisean poileasaidh gu mionaideach. Faodaidh tu coimhead air na CPGs a th’ ann an-dràsta is air fiosrachadh conaltraidh an seo. A’ toirt fianais do Chomataidhean Bidh Comataidhean na Senedd a’ sgrùdadh an reachdais a thathar a’ moladh cho math ri cosgaisean is poileasaidhean riaghaltas na Cuimrigh. Tha Comataidhean air an dèanamh de Bhuill à diofar phàrtaidhean poilitigeach, air an sònrachadh leis an t-Senedd ann an Làn-choinneimh, agus a’ cuimseachadh air cuspairean sònraichte. Faodaidh luchd-còmhnaidh na Cuimrigh fios a chur do chomataidhean gus cùisean a mholadh a tha iad a’ smaoineachadh a dh’fheumas mion-sgrùdadh. Faodaidh comataidhean fianais a chruinneachadh bhon phoball is buidhnean agus an uair sin aithisg a sgrìobhadh airson an riaghaltais. Thathar a’ foillseachadh ghairmean airson fianais sgrìobhte air làrach-lìn na comataidh. Dh’fhaodadh gun cleachd comataidh an fhianais sgrìobhte seo nuair a tha iad a’ cur romhpa cò dha a bheir iad cuireadh airson seisean fianais labhairteach gus bruidhinn tuilleadh air a’ chùis. Faodaidh tu Comataidhean na Senedd a th’ ann an-dràsta a lorg an seo. Tha iad seo nan deagh chothroman airson MSs a bhith a’ cluinntinn mu chùisean a tha cudromach do luchd-còmhnaidh na Cuimrigh, agus an uair sin gus mothachadh a thogail orra taobh a-muigh agus taobh a-staigh na Senedd.

3.3 Seanadh Èireann a Tuath

Obraich còmhla rid riochdaire Seanadh Èireann a Tuath Bidh Seanadh Èireann a Tuath a’ taghadh Buill an t-Seanaidh Reachdail (MLAs). Bidh MLAan a’ dèanamh laghan agus a’ sgrùdadh poileasaidh air cùisean a tha fo smachd an t-Seanaidh (thoir sùil an seo airson tuilleadh fiosrachaidh) agus ag èisteachd ri agus ag obair às leth luchd-taghaidh na sgìre-pàrlamaid. Coltach ri Pàrlamaid na h-Alba agus na Cuimrigh, tha luchd-còmhnaidh Èireann a Tuath air an riochdachadh le còrr is aon MLA. Tha còignear MLAan ann airson gach 18 sgìre-pàrlamaid ann an Èirinn a Tuath agus tha 90 MLAan ann uile gu lèir. Faodaidh tu na MLAan agad a lorg le còd-phuist an seo. Faodar fios a chur do dh’oifisean MLA le litir, post-d agus fòn, le Buill gu tric a’ cumail freastal-lannan. Thoir sùil air na rudan a bu chòir agus nach bu chòir a dhèanamh ann an Earrann 2.2 airson comhairle mu dheidhinn fios a chur gu riochdaire taghte. Bidh MLAan a’ dol gu seisean Làn-choinneimh ann an Seòmar an t-Seanaidh (mar is trice Diluain no Dimàirt). Tha na coinneamhan seo nan deagh chothrom do MLAan cùisean ionadail a thogail ann an deasbadan agus ceistean a chur air ministearan às leth an luchd-taghaidh, a’ gabhail a-steach a’ Phrìomh Mhinistear agus Leas-phrìomh-mhinistear. Faodaidh MLAan luchd-taghaidh na sgìre-pàrlamaid a riochdachadh cuideachd le bhith a’ cur cheistean sgrìobhte a-staigh (a bhios mar is trice a’ faighinn fhreagairtean nas mionaidiche na ceistean labhairteach bho mhinistearan), a’ cur ghluasadan air a’ chlàr-deasbaid (a’ gabhail a-steach deasbadan-sgaoilidh, a bhios mar is trice co-cheangailte ri cùisean sgìrean-pàrlamaid sònraichte), a’ moladh atharrachaidhean do laghan, agus a’ toirt bilean buill phrìobhaideach a-staigh. Mar sin tha tòrr dhiofar dhòighean aig MLAan sam faod iad an luchd-taghaidh a riochdachadh, agus iomadh cothrom ri atharrachadh a chruthachadh. Tha gnothach an t-Seanaidh poblach. Faodaidh tu beachd do MLA air cùisean poileasaidh sònraichte a rannsachadh le bhith a’ toirt sùil air Hansard an t-Seanaidh airson deasbadan san do ghabh iad pàirt. Faodaidh tu cuideachd faighinn a-mach de na Bilean dhan tug iad taic agus de na ceistean a dh’fhaighnich iad tro làrach-lìn an t-Seanaidh.

A’ cur fianais do Chomataidh Tha Comataidhean air an dèanamh de MLAan agus a’ cuimseachadh air roinn-riaghaltais sònraichte m.e. Ionmhais, Slàinte agus Foghlam. Bidh Comataidhean a’ cumail Riaghaltas Èireann a Tuath cunntachail, le bhith a’ sgrùdadh agus a’ moladh atharrachaidhean do reachdas, cho math ri cùisean a thogail le bhith a’ cur ghluasadan air clàr-deasbaid an t-Seòmair. Faodaidh Comataidhean na Bilean aca fhèin a mholadh cuideachd. Bidh iad cuideachd a’ cumail rannsachaidhean, agus mar phàirt de seo faodaidh daoine fa leth agus buidhnean fianais sgrìobhte no labhairteach a chur a-staigh gus na molaidhean aca fhiosrachadh (a dh’fheumas an Roinn no ministear buntainneach a fhreagairt). Tha e comasach sùil a thoirt air-loidhne air dè na cùisean a tha comataidhean a’ rannsachadh an-dràsta agus dè na cinn-latha a dh’fheumar a fhreagairt. Faodaidh comataidhean iarraidh air cuideigin bruidhinn mar neach-fhianais, ma thathar a’ meas gu bheil an t-eòlas buntainneach do rannsachadh. Bidh comataidhean cuideachd a’ gairm fianais air Bilean, gus am faod am poball buaidh a thoirt air reachdas tro chomataidhean cuideachd. Faodaidh tu na comataidhean Seanaidh a th’ ann an-dràsta a lorg an seo. Faodaidh tu tuilleadh fhaighinn a-mach mu mar a tha Comataidhean Seanadh Èireann a Tuath ag obair le bhith a’ coimhead air a’ bhidio seo. Bhidio 3: Comataidhean Seanadh Èireann a Tuath [CEÒL A’ CLUICH] NEACH-LABHAIRT Bidh comataidhean Seanadh Èireann a Tuath a’ cumadh reachdas, a’ toirt buaidh air poileasaidh an riaghaltais, agus a’ toirt nan roinnean-gnìomha gu dìoladh. Tha comataidhean air an dèanamh de dh’eadar còignear is naoinear MLAs bho dhiofar phàrtaidhean poilitigeach. Coltach ri ministearan-gnìomha, tha cathairichean comataidh agus leas-chathraichean air an cur an dreuchd a’ cleachdadh na foirmle matamataigeach d’Hondt. Tha sin a’ ciallachadh mar as motha de sheataichean a bhuannaicheas pàrtaidhean san taghadh, ’s ann nas motha de chomataidhean air a bheil còir aca a bhith sa chathair. Bidh a’ mhòr-chuid de choinneamhan comataidh a’ gabhail àite gach seachdain air Diciadain agus Diardaoin ann an togalaichean pàrlamaid. Bidh iad mar is trice mu dhà gu trì uairean a thìde, agus faodaidh buill a’ phobaill tighinn an làthair mar luchd-amhairc no a choimhead air-loidhne. Tha trì prìomh sheòrsaichean de chomataidh thionail ann, gnàth-chomataidh, ad hoc agus reachdail. Bidh gach comataidh a’ speisealachadh ann an raon-obrach. Tha riaghailtean sònraichte aig gach aon de na sia gnàth-chomataidhean. Mar eisimpleir, bidh a’ Chomataidh-gnothaich ag aontachadh a’ chlàir-ghnothaich, air a bheil am pàipear òrduigh, airson coinneamhan ann an seòmar an tionail. Bidh Comataidh nan Dòighean-obrach ag ath-sgrùdadh riaghailtean an tionail, ris an canar gnàth-riaghailtean, agus tha Comataidh nan Cunntas Poblach ag obair le Oifis an Sgrùdaidh Èireann a Tuath gus roinnean riaghaltais a thoirt gu dìoladh airson mar a tha iad air airgead a’ phobaill a chosg. Tha comataidhean ad hoc air an stèidheachadh airson ùine chuibhrichte gus coimhead air cùisean sònraichte. Faodaidh iad seo a bhith nan co-chomataidhean le MLAs bho dhà no barrachd chomataidhean ag obair còmhla. Tha naoi comataidhean reachdail ann, tè airson gach roinn riaghaltais Èireann a Tuath. Tha pàirt mhòr aig comataidhean reachdail sa mhodh dèanamh laghan. Bidh iad a’ sgrùdadh obair mhinistearan is roinnean, agus a’ leigeil le muinntir Èireann a Tuath am beachdan a chur an cèill air na laghan ùra a thathar a’ moladh agus poileasaidh riaghaltais. Tha a’ mhòr-chuid de bhilean a dh’aontaicheas Seanadh Èireann a Tuath nam bilean-gnìomha air am moladh le ministearan. An dèidh deasbad aig an dàrna ìre, nuair a bhòtas an tionail ri beachdachadh tuilleadh air bile, bidh a’ gluasad air adhart gu ìre nan comataidhean. Bidh a’ chomataidh bhuntainneach a’ sgrùdadh na bile loidhne air loidhne, a’ cur comhairle ri luchd-rannsachaidh is luchd-eòlais, agus ag iarraidh air buidhnean de dhaoine a tha fo bhuaidh an lagha, ris an canar luchd-ùidhe, am beachdan a thoirt seachad. Faodaidh buill a’ phobaill cuideachd sgrìobhadh dhan chomataidh leis am beachdan. Bidh a’ chomataidh a’ toirt cuireadh do chuid de dhaoine tighinn air coinneamh gus fianais labhairteach a thoirt agus ceistean a fhreagairt. Bidh e an uair sin a’ dèanamh aithisg air a’ bhile, a bhios tric a’ moladh atharrachaidhean. Bidh an tional a’ deasbad air an aithisg, agus mar is trice a’ bhòtadh air taobh atharrachaidhean a rinneadh leis a’ chomataidh. Tha cumhachd aig comataidhean bilean a thoirt a-staigh, ach is ann ainneamh a tha bilean comataidh. Faodaidh comataidhean rannsachaidhean a chumail air cùisean a thogadh le buidhnean-ùidh no buill a’ phobaill, no gus pàirt de dh’obair roinne a sgrùdadh. Bidh pàipearan-rannsachaidh a’ choimisein a’ cluinntinn bho eòlaichean, luchd-ùidhe, agus am poball, agus a’ nochdadh aithisg le molaidhean. Bidh an aithisg ga deasbad, agus bidh am ministear buntainneach ga freagairt ann an seòmair an tionail, cho math ri molaidhean a’ chomataidh a fhreagairt ann an sgrìobhadh am broinn dà mhìos. Tha còir laghail aig comataidhean fios a chur air daoine agus pàipearan gus an cuideachadh le bhith a’ dèanamh an cuid obrach. Bidh iad a’ gairm air ministearan is oifigich an riaghaltais cunntas a thoirt dhaibh air cùisean agus ceistean a fhreagairt. Dh’fhaodadh peanas-airgid mòr no binn prìosain fhaighinn mar thoradh ma dhiùltar sgrìobhainnean a thoirt seachad no coinneamh a fhrithealadh. Mar sin, tha comataidhean gu math cumhachdach. Ged is dòcha gum bi coinneamhan san t-seòmar gu tric a’ nochdadh sgaraidhean eadar pàrtaidhean, mar is trice tha dàimhean obrach is comataidhean co-chòrdail. Bidh buill ag obair ann an dòigh chuideachail, agus iad a’ riochdachadh ùidhean nan daoine a bhòt air an son.

Ag obair le Buidhnean Uile-phàrtaidh (APGan) Tha Buidhnean Uile-phàrtaidh (APGan) air an dèanamh de MLAan bho dhiofar phàrtaidhean le ùidh ann an cùis shònraichte. ’S ann do MLAan a-mhàin a tha ballrachd fhoirmeil, ach faodaidh daoine fa leth no buidhnean cuireadh fhaighinn a dhol gu coinneamhan agus geàrr-chunntasan a thoirt gus fios a thoirt is taic a chumail ri obair na buidhne. Feumar an trì ainmeachaidhean (Nàiseantach, Luchd an Aonaidh agus Eile) aig an t-Seanadh a riochdachadh sa bhallrachd, sam feumar co-dhiù deichnear MLA. Faodaidh tu coimhead air na CPGan an-dràsta is air fiosrachadh conaltraidh an seo. A’ taisbeanadh athchuinge tro MLA Faodaidh MLAan athchuinge phoblach a thaisbeanadh dhan t-Seanadh, le ainmean-sgrìobhte buill a’ phobaill agus ag iarraidh gnìomh bhon riaghaltais air cùis shònraichte Aon uair ’s gun toir Comataidh nan Gnothaichean aonta, bidh an MLA a’ taisbeanadh na h-athchuinge dhan Labhraiche, is ag ràdh beagan mu dheidhinn, agus an uair sin bidh an Labhraiche a’ cur air dòigh gun cuirear an athchuinge dhan mhinistear bhuntainneach. Uaireigin bidh am ministear a’ freagairt nan MLAan eile agus/no an labhraiche a’ mìneachadh dè rinneadh mar thoradh air an athchuinge phoblach. A’ dèanamh atharrachadh tro cho-obrachadh eadar Tuath is Deas Tha a’ Chomhairle Ministreil a Tuath/a Deas, sa bheil ministearan Riaghaltas Èireann a Tuath agus Riaghaltas na h-Èireann, ag obair còmhla air poileasaidh a thaobh 12 raointean sa bheil ùidh aca le chèile. Tha sia de na raointean seo air an aontachadh gu co-rèireach ach air an cur an gnìomh fa leth anns gach dligheachas. Tha an sia eile air an aontachadh còmhla ach air an cur an gnìomh tro bhuidhnean-buileachaidh choitcheann airson Èirinn a Tuath agus Poblachd na h-Èireann. Tha fiosrachadh air mar a chuirear fios dhan Chomhairle, a’ gabhail a-steach raointean ùidhe, ri fhaighinn air an làrach-lìn seo. Gnìomhachd 3: Cò dha an cuirear fios? 15 mionaidean Ma tha thu a’ fuireach san RA tha iomadh riochdaire agad: Ball Pàrlamaid na RA, Buill Taigh nam Morairean, agus riochdaire(an) ann am pàrlamaid/seanadh fèin-riaghlach eile ma tha sin buntainneach. Ann an Gnìomhachd 1 dh’iarr sinn ort smaoineachadh air a bheil cùisean nàiseanta no eadar-nàiseanta sam bith sa bheil ùidh agad agus mar a dh’fhaodadh tu feuchainn ri atharrachadh a dhèanamh. Nis, tha an t-àm ann smaoineachadh air cò an riochdaire a b’ fheàrr gus tòiseachadh leis: Am BP agad? Buill Thaigh nam Morairean? Riochdaire ann am pàrlamaid/seanadh tiomnaichte? Feumaidh tu rannsachadh a dhèanamh air dè na cùisean ris a bheil gach reachdachadh a’ dèiligeadh (cuimhnich, tha a’ chumhachd aig Pàrlamaid na h-Alba, Pàrlamaid na Cuimrigh agus Seanadh Èireann a Tuath laghan a dhèanamh is seirbheisean poblach a lìbhrigeadh ann an raointean poileasaidh sònraichte a chaidh a thiomnadh dhaibh le Pàrlamaid na Rìoghachd Aonaichte). Is dòcha gun cuir thu romhad gum biodh cuideigin diofraichte ann an suidheachadh na b’ fheàrr gus do chuideachadh (dh’fhaodadh seo a bhith na chomhairliche ionadail, buidheann eadar-nàiseanta, no buidheann-tagraidh). Bidh na h-earrannan A’ dèanamh atharrachadh cruinneil agus A’ dèanamh atharrachadh taobh a-muigh poilitigs pàrlamaideach inntinneach mar sin. Ma tha thu a’ fuireach taobh a-muigh na RA, faodaidh tu smaoineachadh air cò na riochdairean taghte (no buidheann/neach eile) a bhiodh as iomchaidh airson na cùis sa bheil ùidh agad.

4 A’ dèanamh atharrachadh cruinneil Tha na h-uiread de ghluasadan eadar-nàiseanta ann airson atharrachadh, daoine agus buidhnean a tha ag iomairt, agus eisimpleirean de chùisean buntainneach, is gun tèid an t-earrann seo air slighe beagan eadar-dhealaichte gus cuimseachadh air aon chùis gu h-àraid: èiginn na gnàth-shìde.

A’ smaoineachadh air èiginn na gnàth-shìde Tha èiginn na gnàth-shìde na eisimpleir de chùis shòisealta is phoilitigeach a tha a’ dol thairis air crìochan. ’S e ‘dùbhlan cruinneil’ a th’ ann. Gu dearbh, tha cuid a’ cumail a-mach gum feum sinn am facal ‘èiginn’ a chleachdadh gus cudromachd na dùbhlain a nochdadh, an àite ‘atharrachadh’ gnàth-shìde. ’S e duilgheadas fìor mhòr a th’ ann an dùbhlan cruinneil, a bheir buaidh air mòran dhaoine ann an tòrr dhiofar dhùthchannan, agus mar fhuasgladh, feumar obair còmhla thar chrìochan nàiseanta. Tha am mìneachadh seo a’ nochdadh na dòigh san do thòisich dèanadairean-poileasaidh air an abairt ‘dùbhlan chruinneil’ a chleachdadh sna ciad deich bliadhnaichean den 21mh linn. Lorgar eisimpleir comharraichte sna h-Amasan Leasachadh So-sheasmhach (SDGan) aig na Dùthchannan Aonaichte (UN). Tha an UN a’ toirt cunntas air na h-amasan sin mar amasan a tha ag iarraidh dèiligeadh ris na ‘dùbhlain chruinneil a tha romhainn’ le bhith a’ tabhann ‘lethbhreac-gorm airson àm ri teachd nas fheàrr is nas seasmhaiche a thoirt gu buil dhuinn uile’ (Dùthchannan Aonaichte gun cheann-latha). Chan eil na dùbhlain air a bheil na SDGan a’ cur cuideam - rudan leithid bochdainn is acras - a’ toirt buaidh air a h-uile duine sa h-uile àite ach, coltach ris a’ mhìneachadh air dùbhlan cruinneil gu h-àrd, tha iad a’ toirt buaidh air mòran dhaoine ann an tòrr dhiofar dhùthchannan agus feumar obair còmhla thar chrìochan nàiseanta mar fhuasgladh air. Chan urrainnear na thachras gu h-ionadail a sgaradh bho cho-theacsan nas fharsainge, ach chan eil càirdeas sìmplidh, aon-slighe ann eadar nithean cruinneil is ionadail, le nithean cruinneil an-còmhnaidh os cionn na thachras gu h-ionadail. An àite sin, tha e nas fheàrr smaoineachadh air an ionadail is a’ chruinneil mar dhà rud a tha a’ sìor-chumadh a chèile. Gu sònraichte, bidh daoine sna sgìrean aca fhèin a’ sìor-cur an aghaidh, ag ath-thogail is ag ath-chumadh chumhachdan cruinneil agus faodaidh na gnìomhan seo sgaoileadh a-mach is builean cruinneil a thoirt.

Feumaidh cuideigin le sùil ri atharrachadh poilitigeach is sòisealta a dhèanamh beachdachadh air: A bheil a’ chùis ionadail agus/no cruinneil agus ciamar? Cò an neach/riaghaltas/buidheann as fheàrr gus atharrachadh a dhèanamh sa cho-theacsa sin. Gnìomhachd 4: Càirdeasan ionadail/cruinneil 15 mionaidean Ann an Gnìomhachd 1 chaidh iarraidh ort a chomharrachadh a bheil cùisean nàiseanta no eadar-nàiseanta sam bith ann a tha thu a’ faireachdainn làidir mu dheidhinn. Rach nas fhaide buileach le seo agus beachdaich air an taobh ionadail/cruinneil dheth. A bheil a’ chùis na eisimpleir sa bheil na a tha a’ tachairt gu h-ionadail air a chumadh agus fo bhuaidh rudeigin a tha a’ tachairt an àite eile san t-saoghal? No a bheil e na eisimpleir far a bheil àrainneachd phoilitigeach, eaconamach, agus shòisealta nas fharsainge a’ cumadh agus a’ toirt buaidh air buil ionadail? Faodaidh tu do fhreagairt a sgrìobhadh sa bhogsa. Ag iomairt mu èiginn na gnàth-shìde Dè as urrainn no a bu chòir dhuinn a dhèanamh mu èiginn na gnàth-shìde? Tha an t-Ollamh Mark Maslin a’ sgrìobhadh ann an How to Save the Planet: The Facts, ‘Chan eil sinn uile a cheart cho coireach airson a’ bhùraich sa bheil sinn.’ Gus neart a thoirt dhan bheachd seo aige tha e a’ toirt seachad na figearan a leanas: Bidh an 10% as beartaiche de shluagh an t-saoghail a’ cur 50% de thruailleadh charboin a-mach dhan àile. Bidh an 50% as beartaiche de shluagh an t-saoghail a’ cur 90% de thruailleadh charboin a-mach dhan àile. Tha na 3.9 billean daoine as bochda air dìreach 10% den truailleadh charboin a chur a-mach dhan àile (Maslin, 2021). Tha cuid de dhaoine air a bhith a’ faireachdainn gum feum iad gluasad an aghaidh èiginn na gnàth-shìde. ‘S i aon neach cudromach Greta Thunberg. Ann an 2018 thòisich i fianais-dhùbhlain leatha fhèin an aghaidh atharrachadh na gnàth-shìde taobh a-muigh Pàrlamaid na Suain. Bha an t-iarrtas aice sìmplidh: lughdaich eimiseanan CO2 sa bhad gus a’ phlanaid a shàbhaladh. Bhrosnaich an fhianais-dhùbhlain sgoilearan air feadh an t-saoghail a bhith ag obair, leithid an gluasad ‘Dihaoine airson an Ama ri Teachd’. Airson Greta Thunberg, bha seasamh an aghaidh èiginn na gnàth-shìde na adhbhar prionnsapal cho math ri bhith a’ dèanamh a h-uile càil gus an t-àm ri teachd a dhìon. Bha i feargach, air a draghail agus muladach mu dheidhinn na bha a’ tachairt: ‘Chunnaic sinn dealbhan uabhasach de phlastaig sa chuan is tuiltean is eile, agus bha a h-uile duine gu mòr fo bhuaidh le sin. Ach an uair sin, bha coltas gun deach h-uile duine air ais dhan àbhaist... Is cha b’ urrainn dhomhsa a dhol air ais dhan àbhaist oir bha na dealbhan sin na mo cheann... Nuair a tha a h-uile duine eile dìreach airson tighinn gu co-rèiteachadh... Tha mise ag iarraidh brosnachadh, is obair a rèir m’ fhaclan fhèin.’ (ann an Chappell is Chang 2019) San aon bhliadhna sin thug i òraid seachad do dhèanadairean-poileasaidh aig Fòram Eaconamach an t-Saoghail ann an Davos a chaidh a sgaoileadh gu mòr air-loidhne: ‘Chan eil mi ag iarraidh ’s gum bi sibh dòchasach. Tha mi ag iarraidh ’s gum bi mòr-eagail oirbh. Tha mi ag iarraidh ’s gum bi an aon seòrsa eagal oirbh ’s a tha mise a’ faireachdainn gach latha. Agus an uair sin tha mi ag iarraidh oirbh seo a dhèanamh. Tha mi ag iarraidh oirbh a dhèanamh na dhèanadh tu ann an èiginn. Tha mi ag iarraidh oirbh a dhèanamh mar gum biodh ar taigh na theine. Air sgàth ’s gu bheil e na theine.’ (Thunberg 2021: 15) Chan e Greta Thunberg an aon neach-stailc gnàth-shìde a tha ann. Ach is ise tè den fheadhainn as deagh-aithnichte agus as aithneachail. Tha sealladh moralta cumhachdach aice agus i a’ faicinn dùbhlan na gnàth-shìde a thaobh, gu sìmplidh, ceart is ceàrr. Tha i cuideachd a’ sealltainn gum faod daoine fa leth rudeigin a dhèanamh mu dheidhinn dhùbhlain chruinneil leithid èiginn na gnàth-shìde. Mar a chanas i fhèin, ‘chan eil duine sam bith ro bheag gus diofar a dhèanamh’ (Thunberg 2021: 8). Tha Greta Thunberg a-nis na samhla de ghluasad tòrr nas motha air feadh an t-saoghail, sa bheil mìltean de dhaoine òga an sàs a’ dol air stailcean agus a’ togail fhianaisean-dùbhlain sna sràidean an aghaidh atharrachadh na gnàth-shìde. Tha daoine a’ cleachdadh an teicneòlais làitheil air a bheil cothrom aca (leithid fhònaichean) gus conaltradh agus na fianaisean-dùbhlain sin a chur air dòigh, coinneachadh ri daoine eile agus dealbhan is bhidiothan a thogail de na tha a’ tachairt airson an sgaoileadh air na meadhanan sòisealta. Tha ise na h-eisimpleir de mar a dh’fhaodas neach a bhith ag obair le càch gus atharrachadh a dhèanamh aig ìre chruinneil. Faodaidh tu barrachd a leughadh mu mar a rinn i atharrachadh ann an Earrann 6.1 Brosnachadh. 5 A’ dèanamh atharrachadh taobh a-muigh poilitigs pàrlamaideach Ag obair le comhairlean ionadail San RA, dh’fhaodadh gun gabhar dèiligeadh as fheàrr ris a’ chùis a tha thu airson atharrachadh aig ìre ‘ionadail’, tro obair leis na riochdairean ionadail taghte agad, ris an canar comhairlichean. Bidh comhairlichean a’ riochdachadh na coimhearsnachd ionadail aca, a’ leasachadh is a’ sgrùdadh poileasaidh na comhairle, agus a’ sgrùdadh cho-dhùnaidhean a rinneadh leis a’ chomhairle. Faodaidh iad a bhith math mar àite tòiseachaidh mas e cùis ‘ionadail’ a th’ ann, ged a dh’fheumas tu a dhearbhadh cò air a bheil uallach mus tòisich thu. Ma tha thu a’ fuireach taobh a-muigh na RA, faodaidh tu obair leis na riochdairean ionadail agad fhèin. Ag obair leis na h-ealain is ceòl Faodaidh tu mothachadh a thogail tro ealain (‘artivism’) is ciùird (‘craftivism’), a’ cleachdadh chruthachaidhean lèirsinneach gus adhbhar poilitigeach no sòisealta a chur air adhart. San aon dòigh, gabhaidh cuideam a chur air adhbharan poilitigeach is ana-ceartas sòisealta tro chluiche ciùil is liricean. Faodaidh seo a bhith na dhòigh mhath gus ìomhaigh adhbhair a thogail, ach dh’fhaodadh gum feum iomairt nas ‘fhoirmeil’ is iomairteachd sna meadhanan a bhith na chois.

A’ gabhail pàirt ann an iomairteachd sna meadhanan Is dòcha gum bi seo na dhòigh luath is saor air ìomhaigh cùis a thogail agus taic fhaighinn, fiù ’s airson bhuidhnean nach eil air an riochdachadh gu leòr ann am meadhanan ‘traidiseanta’ ‘a’ mhòr-shluaigh’. Tha seo a’ gabhail a-steach iomairt air na meadhanan sòisealta, a’ dèanamh làraichean-lìn agus bhidiothan. Tha athchuingean gu tric gan sanasachadh tro na meadhanan sòisealta. Ach, is dòcha gum feum thu fhathast an iomairt agad fhaighinn sna na meadhanan traidiseanta (pàipearan-naidheachd, naidheachdan telebhisean) gus aire a thogail air. A’ dol an sàs ann an craoladh ’S e seòrsa nas traidiseanta de dh’iomairteachd mheadhanan a th’ ann a bhith a’ cur ri prògraman telebhisein is rèidio, fiù ’s gan sgrìobhadh/taisbeanadh. Feumaidh tu beagan aire a thogail gus seo a dhèanamh, agus obrachadh gus an ruig thu ìre àraid de chliù, no ma tha thu ag obair san raon seo mar-thà. Air an adhbhar seo, is dòcha gum biodh iomairt meadhanan sòisealta na b’ fheàrr dhut mar thoiseach-tòiseachaidh. ’S e dòigh ruigsinneach eile seach craoladh traidiseanta na bhidiothan agad fhèin a dhèanamh agus gan craoladh tro làrach-lìn leithid YouTube. Sgrìobhadh/foillseachadh Ma tha thu airson luchd-amais farsaing a ruighinn bu chòir dhut an sgrìobhadh agad a dhèanamh furasta a thuigsinn, ruigsinneach do dhaoine air a bheil ciorram lèirsinn no claisneachd, furasta a lorg, an-asgaidh (no de chosgais ìseal ma chaidh fhoillseachadh gu proifeiseanta), agus is dòcha eadar-ghnìomhach (a’ toirt cothrom do dhaoine freagairt a thoirt). Tha e feumail sgrìobhadh ann am barrachd is aon mhodh, gus na h-uiread de dhaoine ’s a ghabhas a ruighinn (ma sgrìobhas tu aithisg, bu chòir dhut cuideachd teachdaireachdan a chruthachadh airson nam meadhanan sòisealta a bheir geàrr-chunntas air). Smaoinich air cò tha thu ag iarraidh a ruighinn agus dè na h-amasan agad, is tagh am modh/na modhan a tha freagarrach. Faodaidh faclan sgrìobhte a bhith gu math cumhachdach, co-dhiù a bhiodh sin ann an cruth naidheachdas, leabhraichean, bàrdachd, aithisgean, no sgrìobhadh airson nam meadhanan sòisealta (blogadh, mar eisimpleir). Dh’fhaodadh an obair a bhith air fhoillseachadh gu proifeiseanta no nas neo-fhoirmeil, a rèir an luchd-amais agus an amais agad. A’ coiteachadh air an fheadhainn le buaidh Faodaidh tu feuchainn ri buaidh a thoirt air an riochdaire taghte agad tro choiteachadh. ’S e coiteachadh a th’ ann nuair a dh’fheuchar gu laghail ri buaidh a thoirt air luchd-co-dhùnaidh poilitigeach, leithid BP is ministearan an riaghaltais. Faodaidh coiteachadh a dhèanamh le daoine fa leth, buidhnean tagraidh/ùidh shònraichte, no luchd-coiteachaidh proifeiseanta (eòlaichean a th’ air am fastadh gus coiteachadh às leth neach fa leth no buidheann). Tha a’ mhòr-chuid de choiteachadh ga dhèanamh le buidhnean tro thagradh. Faodaidh tu cuideachd coiteachadh air gnìomhachasan agus buidhnean - daoine is buidhnean aig a bheil cumhachd no a nì co-dhùnaidhean. A’ gabhail pàirt ann an iomairteachd eaconamach Faodaidh tu do chumhachd eaconamach a chleachdadh gus atharrachadh a dhèanamh. Faodar seo a dhèanamh ann an dà dhòigh: a’ dèanamh ‘boycott’ air chompanaidhean agus buidhnean, far nach thu ag aontachadh ri an luchan/dòigh-obrach, mar sin a’ cur ìmpidh orra atharrachadh, no a’ cumail taic ri companaidhean is bhuidhnean ‘math’ tro phàtranachd agus meadhanan sòisealta deimhinneach. A’ gabhail pàirt ann am fianais-dhùbhlain shìtheil Faodaidh tu feuchainn ri atharrachadh a thoirt gu buil tro thogail ìomhaigh cùise, le fianaisean-dùbhlain neo-ainneartach is laghail. Tha fianaisean-dùbhlain laghail san RA, le cuibhreachaidhean. Ge bith càit a bheil thu a’ fuireach, ’s e deagh bheachd a th’ ann sùil a thoirt air stiùireadh laghail làithreach mus gabhar pàirt ann am fianaisean-dùbhlain, no mus cuirear air dòigh iad. Faodaidh an aire a gheibhear bho fhianaisean-dùbhlain sìtheil a leantainn le modhan iomairt nas fhoirmeile, leithid dèanamh sgrìobhainnean, a’ toirt seachad òraidean aig co-labhairtean, a’ sgrìobhadh airson pàipearan-naidheachd msaa. A’ cuimseachadh air a’ choimhearsnachd ionadail agad Faodaidh òraidean coimhearsnachd, taisbeanaidhean, agus òraidean ionadail a bhith nan deagh dhòighean dhut a bhith a’ togail mothachadh air cùis. Faodaidh iad cuideachd a bhith math airson taic a chruinneachadh agus buidheann-iomairt a stèidheachadh. Gnìomhachd 5: a’ cleachdadh nam meadhanan sòisealta gus atharrachadh a dhèanamh 15 mionaidean Mar a chaidh a ràdh gu h-àrd, ’s iad na meadhanan sòisealta aon dòigh as urrainn dhut cleachdadh gus feuchainn ri atharrachadh a dhèanamh. Tha Twitter, làrach-lìn blogaidh far am faod thu teachdaireachdan (‘tweets’) timcheall air 280 caractaran fhoillseachadh, na dhòigh ainmeil air chùis sa bheil ùidh agad a thoirt am follais. Gabhaidh na teachdaireachdan ‘retweeted’, ‘liked’ agus a fhreagairt le daoine eile. Tha sinn air ceanglaichean a chur gu eisimpleirean de ‘tweets’ iomairt gu h-ìosail. Aon uair ’s gu bheil thu air an leughadh, smaoinich air mar a dh’fhaodadh tu Twitter a chleachdadh gus taic a chumail ris an adhbhar agadsa. Feuch ri dreachd a dhèanamh de beagan ‘tweets’ a’ cleachdadh nan eisimpleirean seo mar theamplaidean. Greta Thunberg

Marcus Rashford

6 Dè nì neach-atharrachaidh? Faodaidh e a bhith doirbh atharrachadh a dhèanamh. Dh’fhaodadh gum bi soirbheas agad sa bhad no ’s dòcha gum bi agad ri iomairt is coiteachadh fad ùine mhòr. Is dòcha gun dèan thu adhartas ach an uair sin gum bi cnap-starra mud choinneimh. A’ cumail sin air chuimhne, dè na buadhan a dh’fheumas neach-atharrachaidh? Mothachadh faireachail is co-fhaireachdainn: dèan oidhirp a thuigsinn ciamar a tha daoine eile a’ faireachdainn - bidh seo gad chuideachadh nuair a tha thu a’ bruidhinn ri daoine an dà chuid san sgioba agad fhèin agus taobh a-muigh. Faodaidh e neart a thoirt dhan argamaid agad cuideachd gad chur fhèin ann an suidheachadh chàich. Bidh mothachail cuideachd air mar a tha thu a’ faireachdainn agus mar a tha seo a’ toirt buaidh air do dhèanadas fhèin. So-aigne: bi deimhinneach, ach... Fìorachas:...bi practaigeach. Tuig dè ghabhas a choileanadh agus suidhich amasan a tha ruigsinneach. Sgilean èisteachd: èist ri buill eile an sgioba agad agus buidhnean iomairt eile - agus daoine nach eil ag aontachadh leat. Is dòcha gun toir e neart dhan argamaid agad, no gun cuidich e thu gus smaoineachadh air fuasglaidhean a bhiodh freagarrach do gach taobh, a bhith ag èisteachd do dhaoine le diofar bheachdan. Sgilean conaltraidh: dh’fhaodadh tu bruidhinn ‘gu foirmeil’ (sgrìobhadh gu neach-poilitigs no fianais a chur a-staigh gu comataidh) cho math ri ‘neo-fhoirmeil’ (iomairt air na meadhanan sòisealta). Feumaidh tu beachdachadh air diofar ‘mhodhan-conaltraidh’ (sgrìobhte, lèirsinneach) agus mar a nì thu conaltradh ri diofar bhuidhnean de dhaoine (luchd-poilitigs, am poball, msaa). Ceannsalachd: seas airson nan rudan sa bheil thu a’ creidsinn, ach ann an dòigh chiùin is dheimhinneach. Inntinn ro-innleachdail: comharraich na h-amasan fad-ùine agad agus mar a tha thu am beachd ri an toirt gu buil. Fòcas: biodh beachd agad air buil shoilleir is feuch gun leigeil le cùisean eile d’ aire a tharraing air falbh. Tapaidheachd: ma thig cnap-starra mud choinneimh, fòcas a-rithist is beachdaich air ro-innleachd ùr. Fèin-bhrosnachadh: an comas a bhith gad sparradh fhèin gus ceumannan a ghabhail, fiù ’s mu choinneimh chnapan-starra. Cùm an t-amas deireannach agad air chuimhne. Eagrachadh: bi soilleir mu na tha thu airson a thoirt gu buil, le deagh phlanadh is clàradh. Sùbailteachd: bi fosgailte do dh’atharrachadh agus comasach air dèiligeadh ri suidheachaidhean ma dh’atharraicheas iad. Comas air a bhith ag obair le càch: tha e comasach atharrachadh a choileanadh le bhith ag obair leat fhèin, ged a tha e tric nas fhasa ann an sgioba. An lùib seo bidh obair le daoine a dh’fhaodadh diofar bheachdan a bhith aca riut fhèin (fiù ’s ged a bhiodh an aon amas deireannach aca agus/no tha iad mar phàirt den sgioba agad). Cruthachalachd: cleachd do mhac-mheanmna nuair a tha thu ag iomairt. Smaoinich air na dòighean eadar-dhealaichte sam faod thu a dhol an sàs leis a’ phoball agus mar as urrainn dhut d’ iomairt a chur am follais cho farsaing ’s a ghabhas a’ cleachdadh diofar dhòighean.

6.1 Brosnachadh Dè na h-eisimpleirean a tha gad bhrosnachadh? Cò bhuaithe a dh’fhaodas tu ionnsachadh? Ged a tha cuid de luchd-atharrachaidh (chan eil a h-uile fear dhiubh) a chaidh a thaghadh air a bhith comasach air an cliù no inbhe a chur gu feum ann a bhith a’ dèanamh atharrachadh, rudeigin nach urrainn dhan mhòr-chuid againn a dhèanamh, tha iad uile a’ sealltainn mar a dh’fhaodas gnìomhan beaga atharrachadh mòr adhbharachadh, daoine eile a bhrosnachadh a dhol an sàs, inbhe de chùisean cudromach a thogail, agus atharrachadh poilitigeach a dhèanamh. Dealbh de Greta Thunberg a’ togail soidhne leis an teacsa: SKOLSTREJK FÖR KLIMATET.Dealbh de Marcus Rashford ann an èideadh ball-coise Shasainn.Dealbh de Ian McKellenDealbh de Monica Lennon.Dealbh de Angel Ezeadum.

Dealbh 19: Greta Thunberg

A’ dèanamh atharrachadh tro fhianais-dhùbhlain shìtheil

Cò: Greta Thunberg, neach-iomairt àrainneachd Suaineach.Seòrsa: Fianais-dhùbhlain shìtheil, iomairteachd nam meadhanan agus athchuingean.Gnìomh: Aig 15 bliadhna a dh’aois rinn i fianais-dhùbhlain taobh a-muigh Pàrlamaid na Suain, ag iarraidh gnìomh air atharrachadh na gnàth-shìde, a’ togail soidhne a bha ag ràdh: ‘stailc sgoile airson na gnàth-shìde’. Air feadh an t-saoghail chaidh oileanaich eile an sàs, a’ cruthachadh iomairt òigridh air stailcean na gnàth-shìde.Buaidh: Le fianais-dhùbhlain shìtheil mar thoiseach-tòiseachaidh, chaidh iomairt òigridh a bhrosnachadh air feadh an t-saoghail, chaidh luchd-poilitigs an sàs le cùisean atharrachadh na gnàth-shìde, agus chaidh mothachadh a’ phobaill a thoirt am feabhas. ’S e ‘buaidh Greta’ a chanadh ris a’ bhuaidh a thug i.Dùbhlain: Dian-aire air na meadhanan/meadhanan sòisealta agus càineadh bho luchd-poilitigs is càch.
A’ dèanamh atharrachadh tro spòrs

Cò: Marcus Rashford, neach-cluich ball-coise Breatannach agus iomairtiche biadh-sgoile an-asgaidh.Seòrsa: Iomairteachd mheadhanan, coiteachadh is iomairteachd eaconamach.Gnìomh: Thog e còrr is £20 millean leis a’ charthannas sgrios-bìdh FareShare gus biadh an-asgaidh a thoirt do chloinn nach b’ urrainn am biadh-sgoile an-asgaidh fhaighinn tuilleadh ri linn a’ ghalair lèir-sgaoilte Covid-19. Choitich e an uair sin riaghaltas na RA mu dheidhinn bochdainn cloinne is biadhan-sgoile an-asgaidh. Tha e air cumail air ag iomairt mun chùis seo.Buaidh: B’ e a’ bhuaidh bu chliùitiche aige buaidh a thoirt air an riaghaltas am poileasaidh aca atharrachadh agus biadh-sgoile an-asgaidh a leudachadh do chloinn. Le seo thog e cuideachd ìomhaigh na cùise sna meadhanan agus leis a’ phoball san fharsaingeachd, a dh’adhbharaich còmhradh nàiseanta mu bhochdainn bìdh.Dùbhlain: A’ toirt luchd-poilitigs air bòrd le a bheachdan. Cha robh ruigsinneachd ach beag aig an iomairt a rinn e na bu thràithe (a’ solarachadh bhogsaichean-bìdh do dhaoine òga gun dachaigh ann am Manchester), a’ sealltainn an dùbhlain a th’ ann iomairt shoirbheachail a dhèanamh aig ìre mhòr.
Making change through engaging with UK Parliament

Cò: Ian McKellen, cleasaiche is neach-iomairt LGBT.Seòrsa: Iomairteachd mheadhanan is coiteachadh.Gnìomh: Fear de luchd-stèidheachaidh a’ charthannas RA airson còraichean gèidh (a-nis còraichean LGBT), Stonewall, sna 1980an, dh’obraich e leis a’ charthannas gus Pàrlamaid na RA a choiteachadh gus lagh co-ionannachd ath-leasachadh (cùisean leithid ais-ghairm Earrann 28 agus toirt a-steach aois aonta co-ionnan). Bha an carthannas ag amas air coiteachadh proifeiseanta agus a dhol an sàs leis a’ phròiseas phoilitigeach gus atharrachadh a thòiseachadh, buaidh a thoirt agus obair còmhla ri luchd-poilitigs.Buaidh: Atharrachadh slaodach is seasmhach san lagh agus beachdan a’ phobaill. Leis gur esan fear de na cleasaichean gèidh as cliùitiche, tha e cuideachd air ginealaichean às a dhèidh a bhrosnachadh gu bhith fosgailte is pròiseil.Dùbhlain: An ùine a thug e gus prìomh atharrachaidhean poilitigeach a thoirt gu buil, agus beachdan mheadhanan a bha an toiseach gu math nàimhdeach.
A’ dèanamh atharrachadh tro obrachadh le daoine òga mar luchd-ùidh ann an Èirinn a Tuath
Cò: Pure Mental NI Seòrsa: Coiteachadh, iomairteachd nam meadhanan agus na meadhanan sòisealta.Gnìomh: Carthannas air a stiùireadh le òigridh a chaidh a stèidheachadh gus ìmpidh a chur air Riaghaltas Èireann a Tuath mu chùisean slàinte-inntinn (foghlam is eadar-theachd tràth) ann am bun-sgoiltean is àrd-sgoiltean ann an Èireann a Tuath. Tha iad air goireasan slàinte-inntinn a dhealbhadh a chleachdas tidsearan le oileanaich, bidh iad a’ coiteachadh luchd-poilitigs a dh’fheuchainn ri solar slàinte-inntinn a leasachadh ann an sgoiltean, agus bidh iad a’ dèanamh rannsachadh.Buaidh: Tha buannachdan mòr air a bhith aca mar-thà air leasachadh seirbheisean slàinte-inntinn ann an sgoiltean.Dùbhlain: A’ cothromachadh obair gus atharrachadh a dhèanamh agus, maoineachadh.
A’ dèanamh atharrachadh tro reachdas Pàrlamaid na h-Alba

Cò: Monica Lennon BPASeòrsa: Pàrlamaid na h-AlbaGnìomh: Bho 2016 gu 2020 rinn i iomairt gus bochdainn fala-mìos a thoirt gu crìch (nuair nach urrainn do bhoireannaich a tha air teachd a-steach ìosal pàigheadh airson bathar fala-mìos). Rinn i iomairt sna meadhanan agus ann am Pàrlamaid na h-Alba.Buaidh: Chaidh ‘Achd Bathar Fala-mìos (Solar an-asgaidh) (Alba)’ na lagh ann an 2020, a dhèanamh cinnteach gu bheil dleastanas laghail a-nis air ùghdarrasan poblach a bhith cinnteach gu bheil nithean leithid tamponaichean is padaichean-mìosail saor an-asgaidh dhaibhsan a tha feumach orra. Bu chòir gu bheil cothrom nas fheàrr aig boireannaich a-nis air na nithean seo, air feadh na h-Alba.Dùbhlain: A’ faighinn taic tar-phàrtaidh gus dèanamh cinnteach gun soirbhich leis a’ mholadh. A’ dèiligeadh ris an stiogma a tha timcheall air fala-mìosach.
A’ dèanamh atharrachadh tro dhaoine òga a’ togail an guthan sa Chuimrigh

Cò: Angel Ezeadum, a bha na Ball de Phàrlamaid Òigridh na CuimrighSeòrsa: Ag iomairt agus a’ cur a-steach athchuingean.Gnìomh: Bha Angel na Ball de Phàrlamaid Òigridh na Rìoghachd Aonaichte airson Cardiff agus chaidh a thaghadh mar a’ chiad Bhall de Phàrlamaid Òigridh na Cuimrigh a bhith a’ riochdachadh Race Council Cymru. Chleachd i an t-àrd-ùrlar aice gus cur gu buadhmhor ri cùisean Pàrlamaid Òigridh na Cuimrigh agus gairm airson eachdraidh Dhaoine Dubha is Daoine de Dhath a bhith mar phàirt èigneachail de churraicealam sgoile ùr na Cuimrigh. Còmhla ri luchd-iomairt a stiùir athchuinge gu Ministear an Fhoghlaim, a fhuair cha mhòr 35,000 ainmean-sgrìobhte agus a chaidh a dheasbad san t-Senedd, chuidich i a’ cur ìmpidh air riaghaltas na Cuimrigh a bhith ag iarraidh gu soilleir gum bi coimhearsnachdan eadar-mheasgte, gu sònraichte sgeulachdan dhaoine Dubha, Àisianach, agus Mion-shluaighean Cinnidheach, nam pàirt èigneachail den churraicealam.Buaidh: Shoirbhich le iomairt phoilitigeach dhìcheallach agus sgileil a rinneadh le mòran dhaoine is bhuidhnean, daoine òga is daoine le eòlas, cumhachd agus an cothrom air an guthan a thogail, ann a bhith a’ cur ri atharrachadh poileasaidh mòr bho Riaghaltas na Cuimrigh.Dùbhlain: Bha Riaghaltas na Cuimrigh daingeann nan seasamh gu ruige sin, agus bha an galar-lèir sgaoilte Coròna-bhìorais a’ lìonadh a’ mhòr-chuid de na clàran-ghnothaich phoilitigeach is mheadhanan.

Gnìomhachd 6: A’ faighinn brosnachadh 15 mionaidean Tagh fear de na luchd-atharrachaidh gu h-àrd, no eisimpleir eile (chan fheum iad a bhith ainmeil) agus rannsaich gu mionaideach dè na gnìomhan a ghabh iad gus fheuchainn ri atharrachadh a dhèanamh (mar eisimpleir, mar a rinn iad iomairt air-loidhne, cò ris a choitich iad, mar a dh’fheuch iad ri buaidh a thoirt air poileasaidh). Sgrìobh sìos na ceithir rudan as cudromaiche a rinn iad, nad bheachd fhèin: 1. 2. 3. 4.

7 Thoir sùil air do chuid ionnsachaidh Feuch an fharpais-cheist a leanas gus ath-sgrùdadh a dhèanamh air na dh’ionnsaich thu. Gnìomhachd 7: Thoir sùil air do chuid ionnsachaidh 15 mionaidean Ceist 1 Tha saoranachd ghnìomhach a’ gabhail a-steach a bhith air do bhrosnachadh gus pàirt a ghabhail cho math ri cumail fiosrach mu dheidhinn poilitigs, deamocrasaidh agus mar a tha an comann-sòisealta ag obair. Tha eileamaid de dh’uallach pearsanta ann cuideachd, m.e. feumaidh daoine obair a dhèanamh gus a dhol an sàs. fìor fallsa Ceist 2 Faodaidh atharrachadh cuimseachadh air cùisean poilitigeach is sòisealta. fìor fallsa poilitigeach = ag iomairt airson atharrachadh riaghaltais no gus poileasaidh atharrachadh; sòisealta = ag atharrachadh mar a tha rudeigin ag obair sa chomann-sòisealta, leithid na còraichean a th’ aig buidheann. Ceist 3 Faodaidh tu bhòtadh ann an taghaidhean Pàrlamaid san RA bho aois 16. fìor fallsa O chionn 2022, feumaidh tu a bhith 18 gus bhòtadh ann an taghaidhean Pàrlamaid na RA. Ceist 4 Chan faod ach Buill Phàrlamaid (BP) ceistean a chur gu Riaghaltas na RA. fìor fallsa Faodaidh buill an dà chuid Taigh nan Cumantan agus Taigh nan Tighearnan ceistean sgrìobhte a chur a-staigh do roinnean an Riaghaltais agus ceistean fhaighneachd sna Seòmraichean. Ceist 5 Chan eil ach cuid de dh’athchuingean Pàrlamaid na RA gan deasbad ann am Pàrlamaid. fìor fallsa Ma gheibh athchuinge 10,000 ainmean-sgrìobhte freagraidh an Riaghaltas, ma gheibh athchuinge 100,000 ainmean-sgrìobhte thèid a chur (cha mhòr an-còmhnaidh) air a’ chlàr-dheasbaid. Ceist 6 Chan eil Pàrlamaid na h-Alba a’ brosnachadh fianais-dhùbhlain. fìor fallsa Tha poileasaidh oifigeil fianais-dhùbhlain shìtheil aig Riaghaltas na h-Alba a rèir a bhith ‘fosgailte, ruigsinneach is com-pàirteachail’ agus fianaisean-dùbhlain ‘nam pàirt riatanach de dheamocrasaidh ann an Alba’. Ceist 7 Tha saoranaich na Cuimrigh air an riochdachadh le còrr is aon Bhall Senedd. fìor fallsa Tha iad air an riochdachadh le còignear MSs: fear dhiubh a’ riochdachadh an àite ionadail, is ceathrar eile a’ riochdachadh na sgìre sa Cuimrigh sa bheil an neach a’ fuireach. Ceist 8 Faodaidh duine sam bith a bhith nam ball de Buidheann Uile-phàrtaidh Seanadh Èireann a Tuath (APG). fìor fallsa ’S ann do Bhuill Sheanadh Èireann a Tuath a-mhàin a tha ballrachd fhoirmeil, ach faodaidh daoine fa leth is buidhnean cuireadh fhaighinn ri coinneamhan a fhrithealadh is fianais a thoirt gus fiosrachadh is taic a chumail ri obair na buidhne. Ceist 9 ’S e duilgheadas fìor mhòr a th’ ann an dùbhlan cruinneil, a bheir buaidh air mòran dhaoine ann an tòrr dhiofar dhùthchannan, agus mar fhuasgladh, feumar obair còmhla thar chrìochan nàiseanta. fìor fallsa Ceist 10 Tha ‘artivism’ agus ‘craftivism’ a’ gabhail a-steach cleachdadh chruthachaidhean lèirsinneach gus adhbhar poilitigeach no sòisealta a chur air adhart. fìor fallsa Ceist 11 Tha coiteachadh mì-laghail san RA. fìor fallsa Is e coiteachadh an oidhirp laghail air buaidh a thoirt air luchd-co-dhùnaidh poilitigeach, leithid BP agus ministearan an riaghaltais. Co-dhùnadh Sa chùrsa an-asgaidh seo, Bun-chùrsa mu bhith a’ dèanamh atharrachadh poilitigeach is sòisealta, dh’ionnsaich thu mu: Chuid de na dùbhlain a th’ ann an-dràsta san RA agus air feadh an t-saoghal sa bheil ùidh agad. Dè thathar a’ ciallachadh le ‘saoranachd ghnìomhach’. Mar a nithear atharrachadh poilitigeach is sòisealta mar shaoranach gnìomhach: mar a bhith nad ‘neach-atharrachaidh’. Mar a tha buidhnean poilitigeach na RA ag obair agus a’ phàirt a th’ aca ann a bhith a’ dèanamh atharrachadh, cho math ri dòighean eile de dh’atharrachadh a dhèanamh. Mar a chuirear an gnìomh, ann an suidheachaidhean fìor-bheatha, cuid de na prìomh sgilean is eòlas a dh’fheumar gus atharrachadh a dhèanamh. Air a sgrìobhadh aig àm làn dhùbhlain, tha an cùrsa air bun-ionnsachadh a thoirt dhut air cuid de na prìomh sgilean is eòlas saoranachd a dh’fheumas tu gus eadar-theachd a dhèanamh san t-saoghal is e ag atharrachadh mun cuairt ort. Ann a bhith a’ toirt sùil air na cùisean seo, tha thu air rannsachadh mar a nì thu atharrachadh gu poilitigeach is gu sòisealta, cùl-fhiosrachadh riatanach gus tòiseachadh, eisimpleirean de luchd-atharrachaidh brosnachail, comhairle air mar a bheirear buaidh an dà chuid taobh a-staigh is taobh a-muigh poilitigs pàrlamaideach traidiseanta na RA, agus na buaidhean a dh’fheumar gus a bhith soirbheachail.

Tuilleadh thùsan fiosrachaidh A bheil ùidh agad barrachd fhaighinn a-mach mu na h-ionadan poilitigeach a chaidh a bheachdachadh orra sa chùrsa an-asgaidh seo? Tha na goireasan an-asgaidh a leanas nan deagh àite tòiseachaidh: Leis an Oilthigh Fhosgailte, Luchd-atharrachaidh: Stiùireadh air Atharrachadh Poilitigeach is Sòisealta a Dhèanamh – stiùireadh PDF feumail air atharrachadh a dhèanamh, a’ cuimseachadh air Pàrlamaid na RA. Ionad Saoranachd Ghnìomhach Oilthigh Fosgailte na Cuimrigh, cruinneachadh de ghoireasan an-asgaidh a tha a’ cuideachadh ri saoranachd ghnìomhach a chur air adhart sa Chuimrigh. Seachdain Pàrlamaid na RA: clàraich is thig ann, agus faigh a-mach tuilleadh air mar a tha Pàrlamaid na RA ag obair tro ghoireasan an-asgaidh. Goireasan foghlaim Pàrlamaid na RA:Mar a tha e ag Obair: Pàrlamaid, Riaghaltas, Deamocrasaidh agus Tu FhèinThig an sàsGoireasan YouTube – Teagaisg mun Phàrlamaid Goireasan foghlaim Pàrlamaid na h-Alba Goireasan foghlaim Pàrlamaid na Cuimrigh:Rannsachadh Senedd – na cuspairean as ùire air a bheil Pàrlamaid na Cuimrigh a’ beachdachadh.Senedd A-nis – dè tha a’ tachairt san t-Senedd agus mar a dh’fhaodas saoranaich fhaighinn an sàs. Goireasan foghlaim Seanadh Èireann a Tuath:A’ dèanamh laghanSgrùdadh air a mhìneachadh Goireasan foghlaim Pàrlamaid na Roinn Eòrpa

Molaidhean airson ionnsachadh a bharrachd A bheil ùidh agad barrachd fhaighinn a-mach mu ionnsachadh aig an Oilthigh Fhosgailte? Ma tha, thoir sùil air na leanas: D113: Dùbhlain Chruinneil: Saidheans Sòisealta ann an Èifeachd: faigh a-mach tuilleadh mu na cùisean a chaidh a chòmhdachadh ann am ‘Bun-chùrsa mu bhith a’ dèanamh atharrachadh poilitigeach is sòisealta’ tro sgrùdadh fo-cheum eadar-chuspaireil aig An Oilthigh Fhosgailte. Air D113 nì thu rannsachadh air:Dè na dùbhlain mhòra cruinneil mu choinneimh an t-saoghail an-dràsta?Ciamar a tha na saidheansan sòisealta gar cuideachadh gus na dùbhlain sin a thuigsinn?Ciamar a dh’fhaodas sinn an tuigse shaidheansail shòisealta sin a chur an gnìomh mar shaoranaich gnìomhach? ADXS001: Na Meadhanan, Poilitigs, agus an Comann-sòisealta: cùrsa goirid air a leasachadh le Institiud Film Bhreatainn. Ro dheireadh a’ chùrsa, bidh thu comasach air an daineamaig cultarail is poilitigeach a bheir buaidh air do bheatha làitheil a thuigsinn nas fheàrr. Na Saidheansan Sòisealta aig An Oilthigh Fhosgailte: faigh a-mach tuilleadh mu bhith a’ sgrùdadh raon de chuspairean saidheans sòisealta, bho dhioplòma, gu ceum, gu sgrùdach iar-cheumnach. Poilitigs aig An Oilthigh Fhosgailte: faigh a-mach mu bhith a’ sgrùdadh poilitigs agus eòlas eadar-nàiseanta aig An Oilthigh Fhosgailte, rannsachadh agus tachartasan. OpenLearn aig An Oilthigh Fhosgailte:Am pròiseas gus laghan a dhèanamh ann an Sasainn agus sa ChuimrighPàrlamaid na h-Alba agus a’ dèanamh laghanA’ tuigsinn tiomnadh-cumhachd sa Chuimrigh

Buidheachas Chaidh an cùrsa an-asgaidh seo a sgrìobhadh leis an Dotair Donna Smith (le susbaint a bharrachd ann an Earrann 6 bho bhuill sgioba a’ mhòdail D113, an Dotair Peter Redman agus an Dotair Dan Taylor). Taing dha na h-oileanaich OF a chuidich le leasachadh a’ phròiseict Luchd-atharrachaidh air a bheil an cùrsa seo stèidhichte gu ìre. Taing dhan sgioba Seachdain Pàrlamaid na RA airson cuideachadh le leasachadh an stiùiridh thùsail Luchd-atharrachaidh. Taing dhan Chomann Eòlais Phoilitigeach airson cuideachadh le bhith a’ maoineachadh an stiùiridh thùsail Luchd-atharrachaidh. Taing do dh’Oilthigh Fosgailte na h-Alba, Oilthigh Fosgailte na Cuimrigh agus Oilthigh Fosgailte na h-Èirinn airson bheachdan a thoirt air/a chur ri susbaint thaghte. Taing do Pàrlamaid na RA, Pàrlamaid na h-Alba, Pàrlamaid na Cuimrigh, agus Seanadh Èireann a Tuath airson beachdan a thoirt air/a chur ri susbaint thaghte. Taing do Pàrlamaid na RA, Pàrlamaid na h-Alba, Pàrlamaid na Cuimrigh, agus Seanadh Èireann a Tuath airson aonta a chur ri/a’ branndadh a’ chùrsa seo. Except for third party materials and otherwise stated (see terms and conditions), this content is made available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 Licence. The material acknowledged below is Proprietary and used under licence (not subject to Creative Commons Licence). Grateful acknowledgement is made to the following sources for permission to reproduce material in this free course: Course image: smartboy10 / Getty Figure 1: (top left) The UK Parliament. Photo: Pawel Libera / Getty https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/ (top right) Northern Ireland Parliament. Photo: kilhan / Getty (middle left) Scottish Parliament. Photo: ChrisHepburn / Getty (middle right) European Parliament. Photo: Callan Quinn / Getty (bottom left) Welsh Parliament. Photo: DaiPhoto / Getty (bottom right) Political protest outside the UK Parliament. Photo: CGP Grey, http://www.cgpgrey.com via Flickr. This file is licensed under the Attribution 2.0 Generic licence https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/ Figure 2 Photo: smartboy10 / Getty Figure 3 Photo: Maskot / Getty Figure 4 Photo: UK Parliament Figure 5 Photo: Elliott Stallion via Unsplash Figure 6 Photo: UK parliament via Flickr. This file is licensed under the Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.0 Generic licence https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/2.0/ Figure 7 Photo: The Scottish Parliament Figure 8 Photo: Christophe Boisvieux / Getty Figure 9 Photo: Jeff J Mitchell / Staff / Getty Figure 10 Photo: Senedd Cymru/Welsh Parliament Figure 11 Photo: matthewleesdixon / Getty Figure 12 Northern Ireland Assembly Figure 13 Photo: PA Images / Alamy Figure 14 Photo: Eddiem360. This file is licensed under the Attribution-ShareAlike 4.0 International licence https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en Figure 15 Photo: Vardhanjp. This file is licensed under the Attribution-ShareAlike 4.0 International licence https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en Figure 16 Photo: James Owen via Unsplash Figure 17 Photo: Greta Thunberg / Twitter Figure 18 Photo: Marcus Rashford MBE / Twitter Figure 19 Photo: Anders Hellberg. This file is licensed under the Attribution-ShareAlike 4.0 International licence https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en Figure 20 Photo: Oleg Bkhambri (Voltmetro). This file is licensed under the Attribution-ShareAlike 4.0 International licence https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en Figure 21 Photo: Gage Skidmore via Flickr. This file is licensed under the Attribution-ShareAlike 2.0 Generic licence https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/ Figure 22 Photo: Colin Fisher / Alamy Figure 23 Photo: Senedd Cymru/Welsh Parliament Video 1: The Scottish Parliament Video 2: The Scottish Parliament Video 3: Northern Ireland Assembly Every effort has been made to contact copyright owners. If any have been inadvertently overlooked, the publishers will be pleased to make the necessary arrangements at the first opportunity. Na caill a-mach Ma chaidh do bhrosnachadh tuilleadh ionnsachadh le bhith a’ leughadh an teacsa seo, is dòcha gum biodh ùidh agad a thighinn ann còmhla ris na milleanan de dhaoine a gheibh ar goireasan ionnsachaidh is teisteanasan an-asgaidh le tadhal air An Oilthigh Fhosgailte – www.open.edu/openlearn/free-courses. Iomraidhean Chappell, B. agus Chang, A. (2019). ‘Greta Thunberg To U.S.: “You Have A Moral Responsibility” On Climate Change’. NPR, 13 Sultain. Earrann à Social Entrepreneurs: Taking On World Problems. Ri fhaotainn aig: https://www.npr.org/2019/09/13/760538254/greta-thunberg-to-u-s-you-have-a-moral-responsibility-on-climate-change?t=1621025689843 (Accessed: 09 March 2022). Maslin, M. (2021) How to Save Our Planet: The Facts. Lunnainn: Penguin. Thunberg, G. (2021) No One Is Too Small to Make a Difference. Lunnainn: Penguin. Na Dùthchannan Aonaichte (n.d.) Sustainable development goals. Ri fhaotainn: https://www.un.org/sustainabledevelopment/sustainable-development-goals/ (Accessed: 05 January 2022). Westheimer, J., & Kahne, J. (2002) ‘Education for action: Preparing youth for participatory democracy’, ann an R. Hayduk, & K. Mattson (Eds.), Democracy’s moment: Reforming the American political system for the 21st Century. New York, NY: Rowman & Littlefield Publishers: pp. 91–107. Westheimer, J., & Kahne, J. (2004) ‘What kind of citizen?: the politics of educating for democracy’, American Educational Research Journal, 41(2), pp. 237–269. Wood, B. E., Taylor, R., Atkins, R., & Johnston, M. (2018) Pedagogies for active citizenship: Learning through affective and cognitive domains for deeper democratic engagement. Teaching and Teacher Education, 75, pp. 259–267.

Discussion 2025021000