Uned 5 Mudo yng Nghymru ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif

Rhagair (Bill Jones)

Cyhoeddwyd traethawd yr Athro John Williams ‘The move from the land’ yn gyntaf yn Wales 1880–1914 (1988), cyfrol yn y gyfres ‘Welsh History and its Sources’. Nid yw’n syndod mai Williams (1927–2004) a wahoddwyd gan y golygyd dion i ysgrifennu traethawd ar symudiadau’r boblogaeth yng Nghymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif ar gyfer eu cyfrol. Am ddegawdau tan ei farwolaeth ef oedd yr awdurdod pennaf ar hanes economaidd Cymru fodern.

Ganed a maged Williams yng Nghaerdydd a bu’n Athro Hanes Economaidd ym Mhrifysgol Aberystwyth. Cyhoeddodd yn helaeth ar wahanol agweddau ar hanes economaidd, diwydiannol, llafur a chymdeithasol Cymru. Mae ei lyfrau’n cynnwys y gyfrol The South Wales Coal Industry 1841-1875 (1958), a ysgrifennodd ar y cyd â J.H. Morris. Hefyd cyhoeddodd yn eang ar hanes economaidd a chymdeithasol rhyngwladol a Phrydain ond cadwodd ei ddiddordeb yn hanes ei wlad ei hun ar hyd y blynyddoedd. Ailargraffwyd nifer o’i draethodau pwysig sydd wedi ysgogi trafodaeth ar bynciau hanes Cymru yn Was Wales Industrialised? Essays in Modern Welsh History (1995). Mae wedi cyfrannu’n helaeth at yr astudiaeth o hanes Cymru nid yn unig trwy ei gyhoeddiadau ond hefyd trwy ei waith diflino i Llafur: Cymdeithas Hanes Pobl Cymru, y bu’n Gadeirydd ac yn ddiweddarach yn Is-gadeirydd arni, a’i Digest of Welsh Historical Statistics (1985).Ysgrifennodd y ddwy gyfrol amhrisiadwy hyn o ystadegau oherwydd ei fod yn credu bod ‘the quantitative element is a necessary and important part of the historical record;... awareness that it was an aspect that was particularly inaccessible for scholars of Welsh history; and... conviction that some encouragement in the use of quantitative material was necessary’ (Williams, 1985, cyfrol. 1, t. vii).

Efallai y bydd angen esboniad pellach o rai o’r cyfeiriadau yn nhraethawd Williams i helpu darllenwyr i ddeall y traethawd yn llawnach. Mae ei drafodaeth yn seiliedig ar ddadansoddiad o Gymru pan oedd y wlad wedi ei rhannu’n dair sir ar ddeg nes i’r drefn honno gael ei disodli ar ôl ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Y rheswm am hynny yw bod cofnodion y cyfrifiad ar gyfer y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif wedi eu llunio yn unol drefn honno (gweler paragraff 5.2). (Yn 1995 roedd Cymru wedi ei rhannu’n 22 o awdurdodau unedol ar ôl ad-drefnu llywodraeth leol am yr eildro.) Mae ‘gostyngiad net’ (paragraff 5.5) yn cyfeirio at faint y boblogaeth a gollwyd drwy fudo. Mae’n golygu faint yn fwy o fudwyr a symudodd o Gymru neu sir benodol nag o fewnfudwyr a ymsefydlodd yng Nghymru neu sir benodol yn ystod yr un cyfnod. Mae ffermio ‘da byw’ a ‘ffermio âr’ ym mharagraff 5.13 yn cyfeirio at ffermio anifeiliaid a’r tir (tyfu cnydau ac ati). Mae nifer o gyfeiriadau penodol at wahanol agweddau ar allfudo tramor o Gymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ym mharagraff 5.14. Mae ‘Patagonia’ yn cyfeirio at sefydlu’r Wladfa yn Nyffryn Chubut yn yr Ariannin yn 1865. Y nod oedd creu math o wladwriaeth Gymreig, lle’r oedd y Gymraeg yn iaith swyddogol. Yn 1890 cyflwynwyd ‘tariff McKinley’ yn UDA, a oedd yn gosod tolldal uchel ar fewnforio tunplat. Ar y pryd, diwydiant tunplat de Cymru oedd yn cyflenwi’r rhan helaeth o’r tunplat a oedd yn cael ei fewnforio gan America. O ganlyniad i’r tariff ymfudodd nifer fawr o weithwyr a’u teuluoedd o ardal Llanelli-Abertawe, canolbwynt y diwydiant yng Nghymru. Daeth y gweithwyr tunplat o hyd i waith yng ngweithfeydd tunplat newydd America, mewn llefydd fel Philadelphia a Newcastle ym Mhennsylvania.

Mae traethawd Williams yn cynnwys trafodaeth helaeth ar waith yr economegydd, yr hanesydd economaidd a’r demograffwr yr Athro Brinley Thomas (1906-1994). Mae Thomas yn cael ei gydnabod yn eang fel un o ysgolheigion blaenllaw Cymru yn y cyfnod modern. Fe’i ganed ym Mhontrhydyfen yng nghymoedd diwydiannol de Cymru. Bu’n Athro ac yn Bennaeth yr Adran Economeg ym Mhrifysgol Caerdydd. Roedd yn awdurdod byd-eang ar symudiadau cenedlaethol a rhyngwladol pobl a chyfalaf, ac mae ei weithiau’n cynnwys Migration and Economic Growth (1954). Ond mae’n fwyaf adnabyddus yng Nghymru am ei draethawd hir sy’n dadlau bod y datblygiad diwydiannol yng Nghymru ‘wedi achub’ yr iaith Gymraeg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae’r traethawd dadleuol hwn wedi ei herio’n helaeth ond mae’n dal yn un o’r gweithiau allweddol ar hanes Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r ugeinfed ganrif.

Y gerdd a ddyfynnir gan Williams ar ddiwedd y traethawd yw ‘The Deserted Village’ gan y dramodydd, y bardd a’r nofelydd Oliver Goldsmith (1730–1774). (Roedd Williams yn hoff iawn o farddoniaeth). Cyhoeddwyd y gerdd yn 1769 ac mae’n hiraethu am hen ffyrdd o fyw sydd wedi diflannu o ardaloedd gwledig, paradwysaidd yn ôl y bardd.

Er bod traethawd Williams, ‘The move from the land’ wedi cael ei ysgrifennu tua ugain mlynedd yn ôl, mae’n parhau i fod yn enghraifft ragorol o ysgrifennu ar hanes. Ceir nifer o ddarluniau cyfoethog o’r cysylltiad rhwng economi, demograffi a chymdeithas ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif yng Nghymru. Mae’r gofal a’r pwyll a amlygir yn y ffordd y mae Williams yn ymchwilio i’r dystiolaeth cyn cyflwyno ei ddadleuon yr un mor drawiadol. Mae’r traethawd yn dangos gwybodaeth a dealltwriaeth helaeth yr awdur o’i bwnc a dyfnder ac ansawdd ei sgiliau fel un o haneswyr gorau Cymru yn y cyfnod diweddar.

Lawrlwythiadau yn perthyn i’r ddogfen yma

Gallwch lawrlwythio’r ffeiliau yma i’w defnyddio all-lein neu ar ddyfais symudol.

The materials below are provided for offline use for your convenience and are not tracked. If you wish to save your progress, please go through the online version.

Symud o’r tir (John Williams)