Para 2.12

Mae'r broses honno o drawsnewid hanesyddol a ddileodd ddiwydiant Cymru ac a danseiliodd gymaint o gymunedau lleol yn parhau i syfrdanu. Yn anochel, bu farw diwylliant ganrif oed, ond fe wnaeth hynny yn union fel roedd cenhedlaeth newydd yn ailgyfeirio ei hymdrechion. Mae’r ysgolion - yn ysgolion cyfun i raddau helaeth ers y 1960au - yn parhau i fod yr asiant mwyaf hanfodol, hyd yn oed yn fwy hanfodol nawr fod cyn lleied o swyddi ar gyfer y rhai sy'n terfynu eu hastudiaethau yn un ar bymtheg neu’n ddeunaw oed. Yn fwy nag erioed mae premiwm ar lwyddiant unigol, ac mae ffawd gyferbyniol yn wynebu disgyblion sy'n gadael heb gymwysterau o’u cymharu â'r rhai sy'n datblygu sgiliau academaidd, cerddorol, artistig, chwaraeon ac, yn gynyddol, sgiliau darlledu. Mae'n dal i fod yn gymdeithas sy'n crefu am arwyr, ond, er bod balchder ar y cyd yn parhau i fod yn rym pwerus, mae arwyr a phencampwyr heddiw yn cael eu gweld fel unigolion dawnus iawn yn hytrach na phersonoliad o gymuned. Mae sêr yn y mowld confensiynol, fel yr actor Syr Anthony Hopkins a’r canwr opera Bryn Terfel, yn rhannu'r penawdau gydag athletwyr gwych fel Ryan Giggs, Colin Jackson, Nigel Walker a Steve Robinson, pob un yn gynnyrch teuluoedd mewnfudwyr du. Ar bob lefel mae ymwybyddiaeth bod realiti cymdeithas ôl-ddiwydiannol yn eithaf amlwg, ac mae’r papurau newydd sy'n falch o roi gwybod am lwyddiannau academaidd, diwylliannol a chwaraeon dynion a menywod lleol hefyd yn dyst i galedi, trasiedïau a chamymddygiad y rhai sy'n dal i fyw yng nghregyn hen gymunedau.