Mynd i'r prif gynnwys

Hanes cryno’r eisteddfod

Diweddarwyd Dydd Mercher, 14 Medi 2022

Cystadleuaeth ddiwylliannol sy’n unigryw i’r Cymry yw’r eisteddfod. Felly, sut dechreuodd y cyfan?

Dysgwch fwy am gyrsiau cerddoriaeth Y Brifysgol Agored. 

Mae stori’r eisteddfod yn deillio’n ôl i 1176 pan gynhaliwyd gwledd yng nghastell Aberteifi gan Arglwydd Rhys o’r Deheubarth gan wahodd cantorion a beirdd o’r holl wledydd Celtaidd i gystadlu am wobrau. Cyhoeddwyd y digwyddiad flwyddyn yn gynharach, sy’n dal yn nodwedd o’r eisteddfod fodern. 

Gwyddom fod eisteddfodau wedi cael eu cynnal yng Nghaerwys, Sir y Fflint yn 1523 a 1568, yn bennaf ar gyfer beirdd, er y cynhaliwyd ambell gystadleuaeth gerddorol, ond yn ystod y ddeunawfed ganrif y datblygwyd yr eisteddfod fodern, gan ddechrau yng Nghorwen yn 1789 gyda chynulliad o feirdd gyda rhywfaint o ganu.

Ffoto o Lyfr y Cyfansoddiadau Eisteddfod Corwen 1789.Llyfr y Cyfansoddiadau Eisteddfod Corwen 1789. Llun gyda diolch i David Ellis Evans, Casgliad y Werin Cymru.

Mwy o gerddoriaeth

Gŵyl farddonol ydoedd yn bennaf o hyd, ond erbyn dechrau’r 19eg ganrif, roedd pwyslais cynyddol ar gerddoriaeth. Ffurfiwyd cymdeithasau fel Cymdeithas Cambrian Dyfed er mwyn cynnal traddodiadau Cymreig, yn cynnwys cerddoriaeth, ac roedd cystadlaethau megis canu’r delyn a chanu yn nodwedd o’u heisteddfodau. Ers hynny, bu cerddoriaeth yn ganolog i eisteddfodau benbaladr.

Ffurfiwyd Cymreigyddion y Fenni, cymdeithas Gymraeg y Fenni, yn 1833 a chynhaliwyd cyfres o eisteddfodau rhwng 1834 ac 1853. Roedd y rhain yn cynnwys cystadlaethau ar gyfer canu’r delyn deires draddodiadol Gymreig, a chyflwynwyd telynau fel gwobrau. Yn eisteddfod Y Fenni yn 1837 y rhoddwyd gwobr i Maria Jane Williams am ei chasgliad o ganeuon gwerin, a gyhoeddwyd yn ddiweddarach fel Ancient National Airs of Gwent and Morganwg yn 1844.

Ffoto o’r delyn deires a oedd yn wobr yn Eisteddfod Y Fenni yn 1848.Telyn deires a enillwyd gan Edward Hughes yn Eisteddfod Y Fenni yn 1848. Llun gyda diolch i Amgueddfa Cymru, Casgliad y Werin Cymru.

Tyfu a datblygu

O ganol y 19eg ganrif, tyfodd eisteddfodau o ran maint gan ddod yn ddigwyddiadau rhanbarthol a chenedlaethol, wrth i ddatblygiad y rheilffyrdd wneud teithio’n haws: gosodwyd tua 1,500 milltir o draciau trên yng Nghymru rhwng 1840 ac 1870, a threfnwyd trenau pleser i eisteddfodau mawr.

Daeth cerddoriaeth gorawl yn boblogaidd yng Nghymru o’r 1860au ymlaen, a daeth cystadlaethau corawl yn nodwedd gyson o fywyd yr eisteddfodau ar bob lefel. Yn 1873, aeth côr cymysg cymunedol o dde Cymru i gystadlu am dlws yn y Palas Crisial gan ennill y dydd ar gôr o Lundain. Llwyddodd y fuddugoliaeth honno i feithrin cred yn rhagoriaeth gerddorol ‘gwlad y gân’. 

Ffotograffau o bosteri Eisteddfod Genedlaethol 1906 yng Nghaernarfon ac Eisteddfod Genedlaethol 1911 yng Nghaerfyrddin.Posteri o Eisteddfod Genedlaethol 1906 yng Nghaernarfon ac Eisteddfod Genedlaethol 1911 yng Nghaerfyrddin yn cyfeirio at y prif gystadlaethau a’r cyngherddau 'mawreddog'. Lluniau gyda diolch i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, Casgliad y Werin Cymru.


Gwelwyd cyfanswm o 69 o  gorau’n cystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol Caerfyrddin yn 1911 mewn amrywiol gategorïau – corau cymysg, merched, meibion a phlant. Trodd cystadlaethau corawl yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn  enwedig i fod yn feysydd y gad i’r mawrion. Yn 1930 parhaodd y Brif Gystadleuaeth Gorawl yn Eisteddfod Llanelli am chwe awr. Mewn eisteddfodau modern, ceir gwell rheolaeth ar amser, ond bydd llawer o eisteddfodau lleol yn parhau hyd at yr oriau mân.

Lledaeniad a dylanwad

Mae eisteddfodau wedi teithio gyda’r Cymry wrth iddynt symud i bedwar ban. Mae cymunedau o Gymry mewn trefi yn Lloegr, Yr Unol Daleithiau ac Awstralia wedi cynnal eisteddfodau fel symbol o’u hunaniaeth Gymreig. Un digwyddiad nodedig oedd yr eisteddfod a gynhaliwyd fel rhan o Ffair y Byd yn Chicago yn 1893, gyda Chôr Merched o Gymru dan arweiniad Clara Novello Davies a’r Rhondda Gleemen dan arweiniad Tom Stephens yn dod i’r brig yn eu priod gystadlaethau.

Erthygl papur newydd o 1893 yn sôn am yr eisteddfod yn Ffair y Byd, Chicago.Erthygl o’r Western Mail, 21ain Medi 1893, yn sôn am yr eisteddfod yn Chicago. Darllen yr erthygl gyflawn.


Mae gan gantorion enwog o Gymru megis Stuart Burrows a Bryn Terfel ddyled fawr i’r eisteddfod am y profiad a gawsant fel cystadleuwyr. Enillodd Stuart Burrows y Rhuban Glas (y wobr ar gyfer y prif unawdydd) yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon yn 1959. Bryn Terfel oedd cyd enillydd Ysgoloriaeth Goffa Towyn Roberts yn Eisteddfod Genedlaethol Porthmadog yn 1987. Aeth y ddau yn eu blaenau i ddilyn gyrfaoedd disglair.

Eisteddfodau heddiw

Cynhelir eisteddfodau o hyd ar bob lefel, yn lleol, rhanbarthol a chenedlaethol. Mae ysgolion a chymdeithasau’n cynnal eu heisteddfodau eu hunain, ac mae’r Urdd, mudiad ieuenctid Cymru, yn cynnal eisteddfod genedlaethol flynyddol, sef gŵyl ieuenctid fwyaf Ewrop. 

Mae’r mwyafrif o eisteddfodau modern yn cynnwys cystadlaethau ar gyfer beirdd ac awduron, cantorion ac offerynwyr, ensemblau a chorau, gan arddangos cerddoriaeth draddodiadol, glasurol a phoblogaidd. Anodd disgrifio ysbryd ac awyrgylch yr eisteddfod mewn geiriau, ond teg dweud bod eisteddfod yn crisialu’r ymdeimlad o Gymreictod i lawer o bobl.

Mwy am eisteddfodau


Dysgwch fwy ar OpenLearn

 

 

Dewch yn fyfyriwr gyda’r Brifysgol Agored

English

Awdur

Sgorau a Sylwadau

Rhannu'r cwrs am ddim hwn

Gwybodaeth hawlfraint

Hepgor Graddau y Cwrs

Am ragor o wybodaeth, edrychwch ar ein cwestiynau cyffredin a all roi'r cymorth sydd ei angen arnoch chi.

Oes gennych chi gwestiwn?