Course

Phúc lợi động vật là một khái niệm phức tạp, bao gồm nhiều khía cạnh và vẫn đang được các nhà khoa học cùng các bên liên quan tiếp tục thảo luận nhằm xây dựng một định nghĩa toàn diện và thống nhất hơn. Việc xác định rõ khái niệm này là bước đầu tiên và cũng là một trong những nội dung quan trọng nhất của mọi nghiên cứu về phúc lợi động vật, bởi nó sẽ quyết định cách thức đánh giá phúc lợi cũng như cách diễn giải các kết quả đánh giá sau này.

Mọi loài động vật thủy sản nuôi đều cần được nuôi trong những điều kiện giúp chúng có được nhiều trải nghiệm tích cực nhất có thể trong suốt vòng đời. Đây chính là trạng thái phúc lợi "tốt". Trạng thái phúc lợi này không cố định mà luôn thay đổi theo thời gian và chịu ảnh hưởng đồng thời của các yếu tố bên trong cơ thể cũng như các yếu tố từ môi trường bên ngoài, sẽ được trình bày trong phần này.

Trạng thái phúc lợi của động vật có thể được đánh giá dựa trên mô hình năm tiêu chí (Five Domains), và mô hình này cũng được áp dụng đối với động vật thủy sản nuôi. Khi được xem xét dưới góc độ các tác động tiêu cực đến phúc lợi, năm tiêu chí này giúp xác định rõ hơn những vấn đề mà động vật đang gặp phải. Phần này sẽ lần lượt trình bày từng tiêu chí và cách chúng tương tác với nhau, qua đó hình thành cách nhìn toàn diện hơn về các yếu tố quyết định phúc lợi động vật.

Một khía cạnh quan trọng trong phúc lợi động vật là xác định thời điểm mà các trạng thái khó chịu được coi là đủ nghiêm trọng để ảnh hưởng tiêu cực đến tình trạng phúc lợi của động vật. Phần này sẽ làm rõ sự khác biệt giữa các trạng thái khó chịu thông thường và những trạng thái đau đớn thực sự làm suy giảm phúc lợi động vật.

Do khái niệm phúc lợi động vật mang tính phức tạp, đồng thời việc định nghĩa rõ ràng các thuật ngữ liên quan có ý nghĩa đặc biệt quan trọng như đã đề cập ở phần trước, nên cần xây dựng các định nghĩa làm việc (working definitions) cho những thuật ngữ cốt lõi trong lĩnh vực này

Khi hệ thần kinh của một loài đạt đến mức độ phức tạp nhất định trong tiến hóa, động vật được cho là có khả năng hình thành những nền tảng ban đầu của ý thức, bằng cách tạo ra và hành động dựa trên các biểu diễn thần kinh nội tại về môi trường, từ đó định hướng hành vi của bản thân.

Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa cảm nhận đau (pain) và cảm nhận kích thích gây đau (nociception) là một cách hữu ích để vận dụng các định nghĩa khác nhau về phúc lợi động vật đã được trình bày ở phần đầu của học phần này. Phần này sẽ tìm hiểu sự khác biệt giữa hai quá trình này, đồng thời giải thích tại sao việc phân biệt chúng lại có ý nghĩa quan trọng đối với phúc lợi động vật thủy sản.

Do sự đa dạng phong phú của các loài thủy sản nuôi, khóa học này không thể đi sâu vào những yêu cầu phúc lợi cụ thể của từng loài. Tuy nhiên, bất kể đối tượng nuôi là loài nào, vẫn có một số yếu tố cốt lõi cần được xem xét khi xây dựng và thực hiện các phương thức nuôi trồng thủy sản. Phần này sẽ trình bày khái quát ở mức độ nâng cao về những khía cạnh khác nhau của hoạt động nuôi trồng thủy sản có thể ảnh hưởng đến phúc lợi của cá.

Động vật thủy sản phải trải qua nhiều quy trình quản lý và hoạt động chăm sóc khác nhau trong suốt các giai đoạn sản xuất. Những hoạt động này có thể tạo ra các tác nhân gây căng thẳng (stress); mặc dù trong nhiều trường hợp là khó tránh khỏi, nhưng tác động của chúng vẫn có thể được giảm thiểu. Vì stress không chỉ ảnh hưởng đến phúc lợi mà còn tác động đến năng suất và khả năng sống sót của vật nuôi, nên cả lợi ích kinh tế lẫn mục tiêu nâng cao phúc lợi đều thúc đẩy việc giảm thiểu tần suất và mức độ ảnh hưởng của các biện pháp quản lý quan trọng. Ngược lại, một số biện pháp quản lý nhất định (đặc biệt là làm giàu môi trường) có thể mang lại tác động tích cực đối với phúc lợi động vật.

Hai trong số những lĩnh vực công nghệ quan trọng đã thúc đẩy sự phát triển của ngành nuôi trồng thủy sản trên toàn thế giới là hoàn thiện chu kỳ sản xuất và phát triển dinh dưỡng cho vật nuôi. Việc hoàn thiện chu kỳ sản xuất được thực hiện thông qua quản lý đàn cá bố mẹ, kích thích sinh sản, thu và ấp trứng, cũng như ương nuôi và cai thức ăn cho giai đoạn cá giống. Mỗi giai đoạn này đều có những yêu cầu riêng về phúc lợi động vật và cần được xem xét, đánh giá một cách phù hợp. Bên cạnh đó, sự phát triển của các trại sản xuất giống đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai các chương trình chọn giống, qua đó làm thay đổi nhiều đặc điểm của vật nuôi thủy sản. Lĩnh vực công nghệ quan trọng thứ hai là dinh dưỡng, đặc biệt là sự phát triển của các loại thức ăn công nghiệp đáp ứng nhu cầu của nhiều loài nuôi khác nhau. Những tiến bộ này góp phần giải quyết một số vấn đề về phúc lợi động vật, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức mới cần được quan tâm.

Nhìn chung, hệ thống nuôi trồng thủy sản càng thâm canh thì càng cần áp dụng nhiều biện pháp quản lý có sự can thiệp trực tiếp lên vật nuôi. Các biện pháp này có thể bao gồm vận chuyển cá giữa các khu vực nuôi, phân cỡ theo kích thước, chuyển cá giữa các cơ sở sản xuất và cuối cùng là vận chuyển đến nơi tiêu thụ.

Trong phạm vi của khóa học này, các biện pháp can thiệp (interventions) được hiểu là những tác động trực tiếp lên động vật thủy sản trong quá trình sản xuất, thường bao gồm việc bắt giữ, cố định hoặc thao tác trên cá nhằm phục vụ công tác quản lý sức khỏe, phòng trị bệnh hoặc thực hiện giết mổ khi kết thúc chu kỳ nuôi.

Các yếu tố môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và duy trì trạng thái phúc lợi của động vật thủy sản nuôi. Những yếu tố này có thể được chia thành hai nhóm chính: yếu tố sinh học (biotic) và yếu tố phi sinh học (abiotic). Hai nhóm yếu tố này không tồn tại độc lập mà thường tương tác chặt chẽ với nhau, qua đó ảnh hưởng đến sức khỏe, hành vi và phúc lợi của động vật thủy sản. Vì vậy, hiểu rõ từng nhóm yếu tố cũng như sự tương tác giữa chúng là cơ sở để xây dựng các chiến lược quản lý và định hướng nghiên cứu nhằm tối ưu hóa phúc lợi động vật thủy sản và ứng phó hiệu quả với các thách thức trong môi trường nuôi. 

Phần này tập trung vào các yếu tố sinh học, bao gồm mầm bệnh, động vật săn mồi, các loài sinh vật khác và tương tác với đồng loại. Những yếu tố này có thể tác động trực tiếp đến động vật thủy sản thông qua bệnh tật, tổn thương, cạnh tranh hoặc các tương tác xã hội; đồng thời cũng có thể gián tiếp làm thay đổi điều kiện môi trường, từ đó ảnh hưởng đến sức khỏe và phúc lợi của vật nuôi.

Phần này tập trung vào các yếu tố phi sinh học, là những yếu tố không sống như chất lượng nước, nhiệt độ, nồng độ oxy … Những yếu tố này định hình điều kiện vật lý của môi trường sống (ví dụ như chất lượng nước và các yếu tố cải thiện môi trường sống).

Để đánh giá phúc lợi động vật một cách khách quan và có hệ thống, cần sử dụng các chỉ số phúc lợi (Welfare Indicators – WIs). Các chỉ số này cung cấp thông tin định lượng hoặc định tính phản ánh những khía cạnh khác nhau của tình trạng phúc lợi.

Như đã trình bày trong Chuyên đề 2, nhiều yếu tố và thách thức liên quan đến phúc lợi xuất hiện ở hầu hết các hệ thống nuôi. Vì vậy, một số chỉ số phúc lợi có thể áp dụng rộng rãi cho phần lớn, thậm chí tất cả, các hệ thống sản xuất. Tuy nhiên, cũng có những chỉ số chỉ phù hợp với từng loài hoặc từng hệ thống nuôi cụ thể.

Các chỉ số phúc lợi dựa trên động vật (Animal-based Welfare Indicators - OWIs) phản ánh trực tiếp tình trạng phúc lợi hiện tại của động vật thông qua các biểu hiện về sức khỏe, hình thái hoặc sinh lý. Khác với các chỉ số đánh giá môi trường hay điều kiện chăn nuôi, nhóm chỉ số này phản ánh kết quả cuối cùng của những tác động mà động vật đã trải qua. Phần này trình bày các chỉ số đánh giá trực tiếp sức khỏe thể chất của động vật, bao gồm các chỉ số hình thái và sinh lý, đồng thời nêu ý nghĩa của từng chỉ số đối với phúc lợi cũng như những lưu ý khi lấy mẫu và đánh giá.

Các chỉ số phúc lợi (Welfare Indicators – WIs) không chỉ khác nhau về tính thực tiễn và lượng công sức cần thiết để thu thập, mà còn khác nhau về mức độ ảnh hưởng đến phúc lợi của động vật. Một số chỉ số, chẳng hạn như lấy mẫu sinh lý hoặc bắt động vật ra khỏi nước để thao tác, có thể mang tính xâm lấn và gây xáo trộn; trong khi những chỉ số khác cho phép đánh giá với rất ít hoặc hầu như không gây ảnh hưởng đến động vật. Một yếu tố quan trọng khác là sự tham gia của nhân sự. Các chỉ số dựa trên động vật (animal-based WIs) thường đòi hỏi nhiều nhân viên tại trại tham gia thực hiện, trong khi các công nghệ cảm biến từ xa và tự động hóa có thể loại bỏ nhu cầu phải có nhân sự trực tiếp tại hiện trường. Phần này giới thiệu các chỉ số phúc lợi không xâm lấn, trong đó một số chỉ số có thể được thực hiện từ xa và thậm chí được tự động hóa.

Các chỉ số dựa trên rủi ro bổ sung cho các chỉ số dựa trên động vật ở chỗ chúng tập trung vào việc xác định và giảm thiểu các yếu tố có thể làm suy giảm phúc lợi của đàn nuôi. Chúng được sử dụng để thiết kế các hệ thống nuôi hiệu quả hơn, nâng cao công tác giám sát phúc lợi và đặc biệt được áp dụng rộng rãi trong các chương trình chứng nhận trang trại.

Phúc lợi của động vật thủy sản chịu ảnh hưởng rất lớn từ các điều kiện môi trường, trong đó các thông số chất lượng nước đóng vai trò đặc biệt quan trọng nhưng cũng rất phức tạp. Ý nghĩa của các chỉ số môi trường nằm ở chỗ chúng phản ánh những yếu tố có tác động trực tiếp đến sức khỏe thể chất của động vật thủy sản theo nhiều cách khác nhau. Phần này chủ yếu tập trung vào các chỉ số phúc lợi vận hành dựa trên môi trường (environment-based Operational Welfare Indicators - OWIs), đồng thời nhấn mạnh những lưu ý về mặt thực tiễn và kỹ thuật khi lấy mẫu.

Phần này cung cấp khung hướng dẫn để xây dựng và triển khai một hệ thống đánh giá phúc lợi (Welfare Assessment Scheme – WAS). Nội dung bao gồm các tiêu chí lựa chọn chỉ số phúc lợi vận hành (Operational Welfare Indicators – OWIs) phù hợp, so sánh các hệ thống chấm điểm trong những bối cảnh khác nhau, cũng như các nguyên tắc quan trọng khi tổng hợp và diễn giải kết quả từ nhiều OWI nhằm đưa ra kết luận về tình trạng phúc lợi.

Khi lựa chọn các chỉ số phúc lợi vận hành (Operational Welfare Indicators – OWIs) để đưa vào hệ thống đánh giá phúc lợi (Welfare Assessment Scheme – WAS), cần tuân theo những nguyên tắc nào? Phần này trình bày những vấn đề quan trọng cần cân nhắc, bởi tiêu chí lựa chọn có thể khác nhau tùy theo loài nuôi, hệ thống sản xuất và mục tiêu của từng chương trình đánh giá phúc lợi.

Phần này trình bày hai nghiên cứu điển hình về các hệ thống đánh giá phúc lợi (Welfare Assessment Schemes – WASs), đồng thời so sánh sự khác biệt giữa chúng dựa trên mục đích sử dụng cũng như phân tích những ưu điểm và hạn chế của từng hệ thống. Qua đó, chúng ta sẽ xem xét về các chỉ số phúc lợi vận hành (OWIs) được lựa chọn và lý do lựa chọn; cách các OWI được tổ chức và kết hợp trong hệ thống đánh giá; liệu hệ thống có sử dụng cơ chế chấm điểm hay không, và nếu có thì được áp dụng như thế nào.

Khi nhu cầu nâng cao phúc lợi động vật thủy sản nuôi ngày càng gia tăng, các ngành nuôi trồng thủy sản muốn tham gia vào thị trường toàn cầu cũng sẽ ngày càng cần minh bạch hơn, có các cam kết bảo đảm và các chương trình chứng nhận phù hợp. Chuyên đề này sẽ xem xét những khoảng trống về kiến thức, các thách thức trong triển khai và những hạn chế về mặt kỹ thuật hiện đang đặt ra đối với việc đánh giá phúc lợi tại trang trại. Đồng thời, chúng ta sẽ tìm hiểu những hướng nghiên cứu triển vọng nhất và cách chúng có thể kết hợp với các công nghệ mới nổi. Cuối cùng, chuyên đề nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thu hút sự tham gia của các bên liên quan, cũng như vai trò của họ trong việc bảo đảm rằng những tiến bộ về phúc lợi động vật thủy sản nuôi mang lại hiệu quả thực tiễn và có tính bền vững.

Hiện nay, số lượng chỉ số phúc lợi vận dụng (OWIs) có tính thực tiễn, có thể trực tiếp đánh giá (hoặc cố gắng đánh giá) trạng thái cảm xúc của động vật vẫn còn rất hạn chế. Các phương pháp như chỉ số hành vi (Behavioural OWIs) hay đánh giá hành vi định tính (QBA) đều rất hứa hẹn, nhưng vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức về kỹ thuật và triển khai thực tế. Phần này sẽ trình bày những rào cản đó cũng như những khó khăn đặc thù mà chúng gặp phải trong môi trường thủy sinh.

Việc thiếu các dữ liệu có giá trị để đưa ra hành động quản lý, được thu thập hiệu quả ngay tại hiện trường, đang hạn chế khả năng ứng phó của người quản lý trại nuôi. Để giải quyết vấn đề này, ngành nuôi trồng thủy sản đang từng bước áp dụng nuôi trồng thủy sản chính xác (precision farming) với các hệ thống giám sát tự động theo thời gian thực. Vì việc đánh giá hành vi chủ yếu dựa trên quan sát trực quan, các công nghệ mới kết hợp với hệ thống giám sát bằng video hứa hẹn sẽ nâng cao đáng kể hiệu quả đánh giá phúc lợi. Phần này sẽ trình bày cách những đổi mới này giúp vượt qua các thách thức về mặt hậu cần và cải thiện việc đánh giá hành vi.

Sự phát triển của công nghệ số và tự động hóa đang làm thay đổi cách đánh giá các chỉ số phúc lợi hành vi (Behavioural Welfare Indicators – WIs) tại các trang trại. Từ các ứng dụng trên điện thoại thông minh giúp đơn giản hóa việc chấm điểm hành vi theo thời gian thực đến các công cụ mới nổi hỗ trợ xử lý dữ liệu và phân tích thống kê tự động, những đổi mới này đang giúp việc đánh giá phúc lợi trở nên hiệu quả hơn và giảm đáng kể khối lượng lao động. Khi công nghệ máy học (machine learning) và thị giác máy tính (computer vision) tiếp tục phát triển, khả năng tự động hóa hoàn toàn việc đánh giá hành vi, bao gồm cả Đánh giá hành vi định tính (Qualitative Behaviour Assessment – QBA), đang ngày càng trở nên khả thi. Phần này sẽ tìm hiểu cách những công nghệ này đang định hình tương lai của hoạt động theo dõi phúc lợi động vật.

Khi ngành nuôi trồng thủy sản tiếp tục phát triển theo hướng thâm canh và bước sâu hơn vào kỷ nguyên dữ liệu lớn (big data), việc ứng dụng các công nghệ mới nổi để thu thập, ghi nhận và phân tích dữ liệu sẽ ngày càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, cách thức quản lý các dữ liệu này cũng như vai trò của các tác nhân khác nhau trong toàn bộ chuỗi giá trị cũng có ý nghĩa hết sức quan trọng. Phần này sẽ đề cập đến những lĩnh vực nghiên cứu xã hội quan trọng nhưng vẫn còn bị xem nhẹ ở nhiều khu vực nuôi trồng thủy sản.

Khóa học này đã cung cấp một cái nhìn toàn diện về phúc lợi động vật nuôi, đặc biệt tập trung vào những thách thức đặc thù mà môi trường nước đặt ra. Thông qua việc tìm hiểu các nguyên tắc về phúc lợi, các phương pháp đánh giá và những đổi mới đang được phát triển, bạn đã có được những hiểu biết quan trọng về cách tích hợp phúc lợi động vật vào thực tiễn nuôi trồng thủy sản. Trong bối cảnh lĩnh vực này tiếp tục phát triển, sự hợp tác giữa ngành sản xuất và giới học thuật, cùng với những tiến bộ về công nghệ và sự tham gia của các nhà hoạch định chính sách cũng như các bên liên quan, sẽ đóng vai trò thiết yếu trong việc tạo ra những cải thiện về phúc lợi vừa có ý nghĩa vừa khả thi trong thực tế. Phần này sẽ điểm lại những vấn đề then chốt cần lưu ý để tiếp tục thúc đẩy sự phát triển của lĩnh vực đang không ngừng hoàn thiện này.