สิ่งสำคัญในการทำความเข้าในเรื่อง ความเจ็บปวด คือต้องแยกให้ออกระหว่าง “ความเจ็บปวด” และการรับรู้ถึงสัญญาณความเจ็บปวด (Nociception)' ทั้งนี้ การที่สัตว์จะรับรู้หรือสัมผัสถึงความเจ็บปวดได้นั้น สัตว์จะต้องแสดงการตอบสนองต่อเหตุการณ์ที่อาจก่อให้เกิดความเจ็บปวดในรูปแบบที่ไม่ใช่เพียงปฏิกิริยาสะดุ้งหนี/กระตุกหนีจากอันตรายโดยไม่ต้องคิด (กล่าวคือ การเปลี่ยนพฤติกรรมของมัน ไม่ใช่แค่การสะดุ้งหนีแบบอัตโนมัติเมื่อเจอสิ่งเร้าอันตราย ซึ่งสิ่งเร้าอันตรายนี้หมายถึงสิ่งกระตุ้นทางกายภาพ เคมี หรือชีวภาพ ที่เป็นอันตรายหรืออาจก่อให้เกิดความเสียหายต่อร่างกาย) การ 'สัมผัสความเจ็บปวด' ในลักษณะนี้ จำเป็นต้องอาศัยความสามารถของสัตว์ในการสร้างความคิดเชิงวิเคราะห์ในการรับรู้ทางจิตใจหรือความคิด (Cognitive/Mental representation) เกี่ยวกับเหตุการณ์อันตรายที่เป็นสาเหตุของการตอบสนองนั้น มีเกณฑ์ 2 ประการในการระบุถึงการรับรู้ความเจ็บปวด ซึ่งเป็นคุณลักษณะเด่นของการรับรู้เชิงคิดวิเคราะห์ประมวลผลขั้นสูง (Declarative representations) ของสัตว์ ดังจะอธิบายต่อไปนี้

1) การตอบสนองทั้งร่างกาย (Whole-animal response) ต่อเหตุการณ์อันตราย: มีการเปลี่ยนแปลงทางพฤติกรรมและสรีรวิทยาเกิดขึ้นนอกเหนือไปจากปฏิกิริยาสะท้อนกลับแบบทันทีโดยไม่รู้ตัว   การตอบสนองลักษณะนี้เป็นการตอบสนองในระยะยาวซึ่งรวมไปถึงพฤติกรรมการหลีกเลี่ยงและการปกป้องตนเองจากสิ่งเร้าอันตรายนั้น ทั้งนี้ ปฏิกิริยาตอบสนองเหล่านี้จะสามารถลดลงได้ด้วยการใช้ยาระงับปวดหรือยาแก้ปวด

2) การมีประสบการณ์ความเจ็บปวด สิ่งนี้ส่งผลต่อการตัดสินใจทางพฤติกรรมของสัตว์ต่อไปเมื่อต้องเจอเหตุการณ์แบบเดิมอีก (เช่น การพยายามแสวงหายาแก้ปวดเพื่อบรรเทาอาการปวดหรือวิธีการยอมแลกกับการสูญเสียบางสิ่งบางอย่างเพื่อลดความเจ็บปวด ตลอดจนการรู้จักที่จะหลีกเลี่ยงสิ่งกระตุ้นอันตรายและเรียนรู้ที่จะไม่ไปเจอสิ่งนั้นอีกในต่อไปอนาคต (ซึ่งทั้งหมดนี้คือตัวอย่างของพฤติกรรมการตอบสนองเพื่อปรับตัว)

พฤติกรรมของปลากระดูกแข็ง (Teleost fish) ที่อาจได้รับผลกระทบเชิงลบ (สาเหตุเนื่องมาจากการประสบกับสิ่งเร้าอันตราย เช่น การสัมผัสพิษหรือกรด) จนถึงขั้นแสดงพฤติกรรมที่ซับซ้อนและผิดปกติ (เช่น การถูจมูกกับหินหรือผนังตู้ การว่ายน้ำโยกตัวไปมา และปลาแสดงอาการเหล่านี้เป็นเวลานานนับชั่วโมงหลังจากมีการสัมผัสสาร) พฤติกรรมเหล่านี้เป็นสัญญาณชี้ชัดถึงความไม่สบายและความเจ็บปวดอย่างมากของปลา (กล่าวคือ ปลาแสดงอาการที่มากกว่าแค่การโต้ตอบทันที่โดยไม่รู้ตัวหรือการสะดุ้งหนีตามสัญชาตญาณ)

นอกจากนี้ มีตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่า ปลากระดูกแข็งที่ประสบกับสิ่งเร้าอันตราย (การช็อตด้วยไฟฟ้า) และไม่ชอบอย่างรุนแรง  จนพวกมันยอมเปลี่ยนพฤติกรรมของตัวเองเพื่อหลีกเลี่ยงสิ่งเร้าอันตรายนี้ แต่เมื่อมีการใช้ยาสลบ/ยาชา ปลาเหล่านี้กลับแสดงพฤติกรรมหนีสิ่งเร้าอันตรายนั้นลดลง การที่พฤติกรรมของสัตว์เปลี่ยนไปหลังจากที่ได้รับการรักษาด้วยวิธีการที่อาจก่อให้เกิดความเจ็บปวด แล้วพฤติกรรมเหล่านั้นเปลี่ยนกลับมาในทางดีขึ้นเมื่อได้รับยาแก้ปวด นี่เป็นการชี้ให้เห็นชัดเจนว่า พฤติกรรมที่เปลี่ยนไปในตอนแรกนั้น เป็นผลมาจากประสบการณ์ความเจ็บปวด

ยังคงมีความเป็นไปได้ว่าตัวบ่งชี้หลายประการที่กล่าวมาข้างต้น (เช่น พฤติกรรมการหลีกเลี่ยง หรือการตอบสนองที่ชัดเจน) อาจเกิดขึ้นในสัตว์ที่ใช้วงจรประสาทแบบเดียวกับที่มนุษย์ใช้ในการแสดงปฏิกิริยาออกมาทันทีทันใดโดยไม่รู้ตัว เปรียบเสมือนโปรแกรมที่ถูกตั้งไว้ให้ตอบสนองเชิงปรับตัว เพื่อประโยชน์ในการมีชีวิตอยู่รอดของสัตว์

อย่างไรก็ตาม หลายคนโต้แย้งในทางกลับกันว่า สภาวะการมีจิตสำนึกรับรู้/ มีสติสัมปชัญญะรู้สึกนึกคิด (Consciousness) เองนั้น เป็นผลมาจากการปรับตัวตามหลักวิวัฒนาการของดาร์วินที่ผ่านการคัดเลือกโดยธรรมชาติ แม้กระทั่งการตอบสนองทางอารมณ์ที่พื้นฐานที่สุดต่อสิ่งกระตุ้น (เช่น ความเจ็บปวดหรือความกลัว) ก็พบได้ทั่วไปในสัตว์มีกระดูกสันหลัง และการที่สัตว์พัฒนาความรู้สึกขึ้นมานี้จึงเป็นสิ่งที่คาดการณ์ได้เมื่อเปรียบเทียบกับประโยชน์มากมายมหาศาลต่อการมีชีวิตอยู่รอดที่เป็นผลของระบบการทำงานที่เชื่อมโยงกัน (integrated system) ระหว่าง การรับรู้สัญญาณเตือน  ความรู้สึกทางอารมณ์ และการตอบสนองทางพฤติกรรม (เพื่อทำหน้าที่ปกป้องสัตว์จากอันตรายหรือความตายที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต)

ยังมีการศึกษาเพื่อหาหลักฐานที่ชัดเจนที่พิสูจน์ว่าสัตว์มีกระดูกสันหลังนั้นมีความรู้สึกนึกคิดจริง โดยพบว่าในหนูทดลองมีกลุ่มเซลล์ประสาทเฉพาะในสมองส่วนหนึ่งที่ถูกระบุว่าเป็นระบบประมวลผลข้อมูล (encode) ในการรับรู้ ความรู้สึกทรมานจากความเจ็บปวด ไม่ใช่แค่ปฏิกิริยาตอบสนองทางกายภาพอย่างเดียว จึงมีความเป็นไปได้สูงในการที่จะทำการศึกษาในลักษณะคล้ายคลึงกันนี้ในสัตว์น้ำเพื่อแสดงให้เห็นถึงความสามารถแบบเดียวกันของสัตว์น้ำ รวมถึง ปลา กบ และสัตว์น้ำอื่นๆ

ในวิดีโอถัดไปนี้ ดร. ลินน์ สเนดดอน (Dr. Lynne Sneddon) ได้นำเสนอผลงานวิจัยส่วนหนึ่งของเธอเกี่ยวกับความสามารถในการรรับรู้ความรู้สึกและความเจ็บปวดในปลา

หมายเหตุ: วิดีโอจากแหล่งภายนอกนี้นำมาใช้เพื่อประกอบการนำเสนอเท่านั้น ลิขสิทธิ์และการควบคุมดูแลทั้งหมดเป็นขององค์กรผู้ผลิตวิดีโอต้นฉบับโดยสิ้นเชิง